कृष्णवर्णा युवती स्नेहपरायणं पतिं काङ्क्षति, धर्मनिष्ठं पितरं मम तव याच्ञां न निवारयेत्। नम्रशीर्षा तं प्रसादयिष्यामि; यदि स तुष्टः स्यात्, तव दायामि। पितुः मनः न ज्ञायित्वा, कथं तव आत्मानं ददामि? धर्मः विस्तीर्णः, तस्य नाशः स्यात्; अतः तव प्रीत्यर्थं न यत्नं करोतुम् इच्छामि। यदि पितुः दानं स्यात्, तव वशे स्थास्यामि। एवं उक्त्वा, शक्रः तां कन्यां ब्रह्माणं समक्षं नीतवान्, तत्र स्थापयित्वा तस्यार्थे वदति। "सुविशालनेत्रे, तव आगमनं कृतम्; शोच न कुरु, शोभाधरे। गामिव गोपकन्यां, महातेजोमयीं, दृष्ट्वा—" तस्याः नीलोत्पलसदृशे नेत्रे, सुवर्णदीवारुणे स्तनौ, कमला स्वयम् तां तुल्यां मन्यते। मदोन्मत्तगजदण्डाभ्यां जघनाभ्यां, रक्तप्रभाभिः नखैः, तां दृष्ट्वा, कमला आत्मनं अतिशिष्टमिति मन्यते, मनः आकृष्टं जाता। तां प्राप्तुम् इच्छन्ती, हृदयं निर्गतमिव दृश्यते; गोपकन्या दानविषये स्वयम् अतिशयिता मन्यते। "यदि सौन्दर्येन मां गृहीतुं इच्छेत्, तर्हि मम भाग्यवती नारी नास्ति। तेन आनीता, तस्य दृष्टिपथे स्थितम्; तेन त्यक्ता मृत्युः, स्वीकृता जीवनसुखम्। यदि त्यक्ता स्यात्, तदा कलङ्किनी दुःखकारिणी स्याम्; तस्य अनुग्रहेण या नारी, सा भाग्यशालिनी।" "सा नारी निःसन्देहं भाग्यवती; यः तां आलिङ्गति, तस्य विशिष्टं रूपं सर्वजगदाकारः। तस्य सौन्दर्यं केवलं अत्र प्रकाशितम्; तस्य तुलना स्मरपत्नी वा कामस्य तेजः। दुःखं न पितुः, न मातुः, परित्यागात्; यदि स मां न स्वीकरोति, वा किंचित् न वदति—" "तदा स्मरणात् दुःखजनितः मृत्युः मां जयेत्; पत्नीत्वे दोषहीनां मां शीघ्रं नाशयेत्। तस्य वक्षःस्थलरत्नानां तेजः शुद्धपद्मस्य समम्; तस्य मुखं पश्यन्त्या मनः ध्याननिष्ठम्। यदि तस्याङ्गस्पर्शं संगं न मूल्ययति, तर्हि संगमपि व्यर्थं।" "वा, तव दोषः नास्ति, यद् यथायोग्यं आचरतः; निःसन्देहं कामेन हरिता—स्वप्रियं रक्ष। तस्य रूपेण, तव अपि अतिशयितः, कामः दृश्यते; तेन मम मनः, रत्नं, सर्वं दृढं हरितम्।" "तस्य मुखे यत् सौन्दर्यं, चन्द्रे नास्ति, शशाङ्कचिह्निते; निर्दोषे तुलना न स्तूयते। पद्मं तस्य नेत्रयोः समता न युक्ता; शङ्खस्य जलस्य शङ्खकर्णयोः तुल्यत्वम्।" "तस्य अधरं मणिनः न तुल्यं; तस्य अन्तः सुधा प्रवहति। यदि शतजन्मसु पुण्यं कृतम्, तस्य प्रसादेन स मे पतिः भूयात्।" एवं गोपकन्या चिन्तयन्ती, तस्मिन्नेव क्षणे ब्रह्मा यज्ञार्थं हरिं शीघ्रं सम्बोधितवान्। "एषा देवी गायत्री नाम्ना, हे प्रभो," इति उक्ते विष्णुः ब्रह्माणं प्रति वदति—"अतः तां आज पत्नीत्वाय गृह्णीहि, हे जगत्पते; मया दत्ता, गन्धर्वविधिना विवाहं कुरु, निर्णयं मा विलम्बय।" "अद्य तस्य हस्तं गृह्णीहि, हे देव; न सन्देहं कुरु।" ब्रह्मा प्रजापतिः तां गन्धर्वविधिना विवाहं कृतवान्। तां प्राप्त्वा, ब्रह्मा पुरोहितं प्रति वदति—"एषा मम पत्नी जाता; गृहं स्थापय।" युवती हिरण्यमृगशृङ्गाभरणा, तन्तुशाटीनं आवृता, ततः वेदपारगैः पुरोहितैः पत्निगृहं नीताः। उदुम्बरदण्डधारी, मृगचर्मवस्त्रधारी, ब्रह्मा स्वतेजसा यज्ञस्थले दीप्तिमान् अभवत्। ततः ब्रह्मविद्भिः, भृगुणा सह, यज्ञः आरब्धः; वेदविहितं कर्म कृतम्, पुष्करे तस्मिन् यज्ञः सहस्रयुगकालम् अभवत्। ततः भीष्मः पप्रच्छ—"हे द्विजश्रेष्ठ, तस्मिन्यज्ञे किम् अद्भुतम् अभवत्? कथं रुद्रः विष्णुः च तत्र उपस्थितौ, देवश्रेष्ठ?" "गायत्री, अभीरपुत्री, पत्नीत्वे स्थित्वा किम् अकरोत्? पुण्यज्ञाः किं कृतवन्तः, हे मुनिश्रेष्ठ?" "यथार्थं अभूत्, अभीरैः ब्राह्मणैः च कृतम्, तं वृत्तान्तं कथय; मम जिज्ञासा महती।" पुलस्त्यः उवाच—"हे राजन्, तस्मिन्यज्ञे यानि अद्भुतानि अभवत्, तानि सर्वाणि कथयामि; मनः एकाग्र्येण शृणु।" रुद्रः सभा प्रविश्य, महद् अद्भुतं कृतवान्; देवः तत्र ब्राह्मणानां समक्षं निन्दनीयं रूपं धारयामास। विष्णुः किंचित् न कृतवान्, अधीनतया स्थितः; गोपबालाः गोपकन्यायाः वियोगं ज्ञात्वा, अनुमोदनं न कृतवन्तः। सर्वाः गोपकन्याः अपि ब्रह्माणं समागच्छन्; तां यज्ञसीम्नि मेखया बद्धां दृष्ट्वा—माता "हे पुत्र!" इति क्रन्दति, पिता "हे कन्ये!" इति, बान्धवाः "हे भगिनि!" इति, सखीः "हे सखि!" इति वदन्ति। "कस्य द्वारा त्वं आनीता, शोभाधरे, रक्तलक्षार्चितपादे? कः तव वस्त्रं अपाकृतवान्, कः तव ऊर्णाशाटीं धारयामास?" एवं तत्र पुष्करे महायज्ञे, गायत्र्याः विवाहः, ब्रह्मणः पत्नीत्वं, गोपकन्यायाः दुःखम्, अभीरबान्धवानां शोकः, रुद्रस्य अद्भुतं, विष्णोः स्थितिः, सर्वं यथाक्रमं अभवत्।