त्रिषु लोकेषु यत् किञ्चिद् उत्तमं वस्तु अस्ति, तत् सर्वं स्रष्टा भगवतः रूपे समाहितं स्थापितं च। तस्मात् एकदा इन्द्रः तां कन्यां दृष्ट्वा, सौम्यभ्रूः इति, पप्रच्छ—“काऽसि त्वम्? कस्य पुत्री? कुतः आगता? किमर्थं एकाकिनी मध्ये मार्गे स्थितासि?” तस्याः अङ्गेषु यानि भूषणानि दृश्यन्ते, तानि तस्याः अलङ्काराय न, किन्तु सा एव तेषां भूषणं। न काचिद् देवता, न गन्धर्वी, न असुरी, न नागकन्या, न किन्नरी, याः पूर्वं दृष्टाः, तस्याः लोचनानि तुल्यरूपाणि न सन्ति। इन्द्रः पुनः पुनः पप्रच्छ, किन्तु सा उत्तरं न ददाति। ततः सा युवती, कम्पमाना लज्जया, शक्रं प्रत्युवाच—“वीर, अहं गोपालिका अस्मि, अत्र गोनिर्मितं क्षीरं, शुद्धं नवनीतम्, दधि, तक्रं च विक्रीयामि। दधि, तक्रं, क्षीरं च यत् इच्छसि, शत्रुशोषिन्, तद् वद; यद् इच्छसि, तद् गृहाण।” एवं उक्त्वा, शक्रः तां दृढं हस्तेन गृह्य, विस्तीर्णलोचनां कन्यां यत्र ब्रह्मा स्थितः, तत्र निनाय। सा तेन नीयमाना, पितरं मातरं च आक्रन्दयामास—“पितः! मातः! भ्रातः! अयं पुरुषः मां बलात् नयति।” “यदि मम कार्यं अस्ति, पितरं पृच्छ; सः निश्चितं मां दास्यति—एषा सत्यम्।” “कान्या कापि नास्ति या स्नेहसम्पन्नं पतिं न इच्छेत्; मम पिता धर्मनिष्ठः, तव किञ्चिद् न निवारयेत्।” “अहं तं नमस्कृत्य तुष्टयिष्यामि; यदि सः तुष्टः भवति, तदा मां दास्यति। पितुः मतं न ज्ञायित्वा, कथं त्वां स्वं दद्यात्?” “धर्मः विस्तीर्णः, सः नश्येत्; अतः तव प्रसन्नता न याचे। यदि पिता मां ददाति, तदा तव वशे भविष्यामि।” इति उक्त्वा, शक्रः ताम् ब्रह्मणः पुरः निनाय, स्थापयित्वा तस्यार्थे वचः उक्तवान्। “त्वं अत्र नीतासि, विस्तीर्णलोचना; शोकं मा कृथाः, शोभनरूपे। गोपालिकां तां, गौसदृशीं, महातेजसा दीप्तिमतीं दृष्ट्वा—” “यस्याः नीलपद्मसदृशः लोचनः, पूर्णस्तनौ सुवर्णपट्टसमानौ, सा कमला स्वं तुल्यां मन्यते। तस्याः उरू मदोन्मत्तगजदण्डसमानौ, नखाः रक्तदीप्ताः; सा कमला ताम् दृष्ट्वा, स्वं अतीतां मन्यते, मनः आकृष्यम्। ताम् प्राप्तुं चिन्तयन्ती, हृदयम् इव निष्क्रान्तम्; गोपालिका अपि दानविषये स्वं श्रेष्ठां मन्यते।” “यदि सा मम रूपेण मां ग्रहीतुं इच्छति, तर्हि पृथिव्यां काचिद् स्त्री भाग्यवती नास्ति। मया नीतासि, मम दृष्टिपथे आगता; त्यक्त्वा मृत्युः, स्वीकृत्या जीवितसुखम्। यदि त्यक्ता भवामि, लज्जा दुःखकारिणी रूपेण; यः स्त्री तेन अनुगृहीता, सा भाग्यवती।” “सा नूनं भाग्यशालिनी; यः तेन आलिङ्गिता, सा अतिशयेन; सः जगद्रूपः, सर्वेषु विशेषेण विचरति। एषा सौन्दर्यम् अत्र एव एकत्रितम्, जगत् कारणेन प्रकाशितम्; तस्याः उपमा केवलं स्मरपत्नी वा कामस्य दीप्तिः।” “इयं शोकः न पितुः न मातुः कारणम्, किन्तु त्यागात्; यदि सः मां न स्वीकरोति, न वा किञ्चित् वदति—तदा स्मरणात् दुःखजः मृत्युः मां जयति; पतिसदृशी दोषरहिताऽपि शीघ्रं नश्येयम्।” “शुद्धपद्मस्य दीप्तिः रत्नानां कण्ठे तस्य दीप्त्याः समानम्; तस्य मुखं पश्यन्त्या मनः ध्यानमग्नम्। यदि तस्याङ्गस्पर्शं सङ्गं न मूल्ययन्ति, तर्हि सङ्गत्वं व्यर्थम्।” “वा, दोषः नास्ति, यदृच्छया आचरन्ति; नूनं त्वं कामेन हरिता—स्वं प्रियं रक्ष। यस्य रूपेण त्वं अपि अतीता, सः कामः दृश्यते; तेन मम मनः, रत्नम्, सर्वं दृढं हरितम्।” “तस्य मुखे यत् सौन्दर्यं, चन्द्रे शशाङ्कचिह्ने न लभ्यते; दोषरहितस्य उपमा न कदापि स्तूयते। पद्मं तस्य नेत्रयोः समता न युक्ता; शङ्खः जलस्य तस्य शङ्खसदृशः कर्णयोः उपमा।” “मुक्ताफलम् अपि तस्य अधरस्य तुल्यं न; नूनं तस्य अन्तरतः अमृतं प्रवहति। यदि शतजन्मसु किञ्चित् पुण्यं कृतम्, तस्य प्रसादात् एषः पुरुषः मम पतिः पुनः भवतु।” एवं सा गोपालिका तैः विचारैः मनः मग्ना, तस्मिन्नेव क्षणे ब्रह्मा यज्ञार्थं हरिं शीघ्रं अभाषत्। “एषा पुण्यवती देवी गायत्री नाम्ना, हे भगवन्।” इति उक्ते, विष्णुः ब्रह्मणं प्रत्युवाच—“अतः, त्वं ताम् अद्य पत्नीत्वेन गृहाण, जगत्पते; मया तुभ्यं दत्ता, गान्धर्वेण विवाहेन ताम् स्वीकरोतु, न विलम्बः।” “अद्य तस्याः हस्तं गृहाण, हे देव, न सन्देहः; ततः ब्रह्मा पितामहः गान्धर्वविधिना तां विवाहं कृतवान्। ताम् प्राप्त्वा, ब्रह्मा ऋत्विजम् अभ्यधात्—‘सा मम पत्नी जाता, गृहं स्थापय।’” युवती, मृगशृङ्गभूषणैः शोभिता, तन्तुशाट्यावरणा, वेदविद्भिः ऋत्विजः पत्निगृहं निनायुः। उदुम्बरदण्डधारी, मृगचर्मनिवेषितः, ब्रह्मा स्वदीप्त्या महायज्ञे दीप्तिमान् अभवत्।