अत्र वसिष्ठपत्नी अरुन्धती सप्तर्षिपत्न्यश्च, तथा अत्रिपत्नी अनसूया अन्याश्च महिलाः उपस्थिताः आसन्। कन्याः, दुहितरः, सख्यः, भगिन्यश्च—एताः सर्वाः अद्यापि न आगताः; अहम् अत्र चिरकालं प्रतीक्ष्य स्थितवती। एतानि महिलाः आगच्छन्ति यावत् अहं एकाकिनी न यास्यामि; त्वं ब्रह्माणं निवेदय, क्षणमेकं प्रतीक्षस्व। सर्वैः देवैः परिवृता अहं शीघ्रं ताभिः सह आगमिष्यामि, हे प्राज्ञ। त्वं परमं प्राप्स्यसि, अहम् अपि न संशयः; इत्युक्त्वा होता ब्रह्माणं विहाय प्रत्यगच्छत्। तदा सवित्री, गृहकार्येषु निमग्ना क्लिष्टचित्ता, उवाच—"मम सख्यः आगच्छन्ति यावत् अहं गन्तुं न शक्नोमि।" इति मया श्रुतं, भगवन्, कालः अपि गच्छति; यथा रोचते तथा कुरु अद्य, पितामह। एवं उक्ते ब्रह्मा किंचित् कोपेन प्रोवाच—"इन्द्र, शीघ्रं मम अन्यां पत्नीं आनय।" यथा यज्ञः काले विना न प्रवर्तते तथा त्वं शीघ्रं विचिन्त्य काञ्चित् स्त्रीं आनय। यावत् यज्ञसमाप्तिः, तावत् तस्यां मनः मा कार्षीः; यज्ञे समाप्ते पुनः ताम् मुक्त्वा दास्यामि। एवं उक्त्वा इन्द्रः समग्रां पृथिवीं विचरन् सर्वाः स्त्रियः अपश्यत्, ताः सर्वाः अन्यैः गृहीताः। सः अभिरायाः कन्यां, रूपसम्पन्नां, सुश्रोणिं, सुनेत्रां च अपश्यत्; सा न देवी, न गन्धर्वी, नासुरी, न च नागकन्या। तादृशी कन्या अन्यत्र न दृश्यते, सा स्त्री श्रीसमानवपुषा तेन दृष्टा। सा सर्वमनोहरं सौन्दर्यं संहत्य आत्मनि धारयन्ती, यद् विश्वे अद्भुतं सौन्दर्यं दृश्यते तत् सर्वं तस्याः सङ्गतम्। सर्वं यद् अस्याः शरीरे समलङ्कृतम्, सा तन्वी तासु श्रेष्ठा; ताम् अपश्यन् सः चिन्तयामास—"यदि एषा कन्या भवेत्।" "मत्तः अन्यः कश्चन देवः पृथिव्याम् एतादृशं पुण्यं न प्राप्नुयात्; एषा स्त्रीरत्नं पितामहस्य। यदि सा कामिनी भवति, मम प्रयत्नः सफलः स्यात्," इति सः चिन्तयन्, तां श्यामघनसदृशवर्णां, सुवर्णपद्मारुणसदृशां च अपश्यत्। सा तेजस्विनी, केशगण्डोष्ठसमुज्ज्वलाङ्गी, स्नेहकामवृक्षस्य नवपुष्पवत् आसीत्। सा कामाग्निना दग्धहृदया, लोचनात् ज्वलनसदृशं विक्षिपन्ती; सृष्टिकर्ता तस्याः तुल्यां न दृष्ट्वा कथं निर्मितवान् इति सः विस्मितः। यदि सा तस्यैव कौशलात् निर्मिता, तर्हि कलारहस्यं परमं; तस्याः स्तनद्वयं मम हृदयं हर्षयति। तस्याः स्तनौ न विशेष्यते—कस्य चित्तं न कम्पयेत्? यद्यपि तस्याः अधरौ कामचिह्नितौ। तथापि या तस्याः सेवकः, सः शान्तिम् एव प्राप्नोति; केशेषु स्वल्पकुटिलतायाम् अपि सुखदायिन्यः। दोषः अपि सौन्दर्ये गुणाय परिवर्तते; तस्याः नेत्रे भूषणवती, कर्णपर्यन्तं व्याप्य स्थिते। ज्ञातारः वदन्ति चेतना कारणात् उद्भवति; नेत्रे कर्णानां भूषणम्, कर्णौ नेत्रयोः भूषणम्। अत्र न कुंडलानां न काजलस्य स्थानम्; कटाक्षः हृदये विभक्तुं न युक्तः। ये तव सम्बन्धिनः अत्र, ते कथं दुःखदायकाः? सर्वविकाराः स्वभावगुणैः सौन्दर्यं सम्प्राप्नुवन्ति। मम वार्धके, शतयुगपर्यन्तं, एतत् धनं दृष्टम्; एषा कौशल्यस्य सीमा, सृष्टिकर्त्रा सौन्दर्ये प्रकटिता। सा स्त्री पुरुषाणां मनांसि स्नेहेन विलासैः च चालयन्ती, मम चिन्तायाम् सृष्टिकर्तुः तेजः तस्याः सौन्दर्ये नीयते इति। तदा तस्य देहः रोमाञ्चैः समावृतः, नवसुवर्णसदृशीं, पद्मपत्रविस्तृतनेत्रां तां दृष्ट्वा। देवानां, यक्षाणां, गन्धर्वाणां, नागदानवानां मध्ये, एतादृशं सौन्दर्यसम्पन्नां स्त्रीं अहं न कदापि अपश्यं। यत् त्रिषु लोकेषु सर्वेषां श्रेष्ठम्, तत् सृष्टिकर्ता तस्याः रूपे समावेश्य स्थापयामास। इन्द्रः तां अब्रवीत्—"काऽसि त्वम्? कस्य दुहिता? कुतः आगता सुमध्यमे? ब्रूहि। किमर्थं त्वं एकाकिनी मध्ये मार्गे तिष्ठसि?" "यानी त्वया धार्यन्ते भूषणानि, तानि तव अलंकाराय न; त्वमेव तेषां भूषणम्।" "न देवी, न गन्धर्वी, नासुरी, न नागकन्या, न किन्नरी पूर्वं दृष्टा, यस्याः तादृशं नेत्रं अस्ति।" "बहुवारं पृष्टा अपि त्वं न किञ्चिद् उत्तरं ददासि?" इत्युक्त्वा, सा कन्या सशङ्का लज्जिता च शक्रम् उवाच। "वीर, अहम् अभिरा गोपकन्या अस्मि, अत्र गोदुग्धं, शुद्धं नवनीतं, दधि, तक्रं च विक्रीयामि।" "दध्ना, तक्रेण, दुग्धेन च, हे शत्रुतापन, यत् इच्छसि तत् वद; यत् इच्छसि तत् गृहाण।" इति उक्ता, शक्रः तां दृढम् हस्तेन गृहित्वा, विशाललोचनां कन्यां यत्र ब्रह्मा स्थितः तत्र निनाय। सा तेन नीयमाना पितरं मातरं च आह्वयन्ती रुरोद—"पितः, मातः, भ्रातः, अयं मां बलात् नयति।" "यदि मम किञ्चित् कार्यं अस्ति, मम पितरं पृच्छ; सः नूनं मां तुभ्यं दास्यति—एष सत्यम् उक्तम्।