ब्रह्मा जगाद—त्वया तथा अन्यैः समैः द्विजातिभ्यः, क्षत्रियबन्धुभ्यः, स्वजनैः च सेवा कर्तव्या। तदनन्तरं स तद्वद् आचारं अकरोत्। तेन द्वारपालः इन्द्रः नियुक्तः; वरुणः जलप्रदाता; कुबेरः धनस्य दाता; वायुः सुगन्धस्य प्रदाता नियुक्तः। सूर्यः प्रकाशकः स्थापितः, माधवः अधिकारस्थः अभवत्; सोमः सोमदातृ रूपेण पन्थानः दक्षिणे स्थितः। तदा सम्मानिता पत्नी सावित्री, सा महाभागा, याजकः आह्वयामास—“शीघ्रं आगच्छ देवी।” दीक्षा-काले सर्वेऽग्नयः प्रज्वलिताः, किन्तु सा स्त्रीस्वभावेन विलम्बिता, कार्ये न आगता। “अत्र द्वारे न काचिद् अलङ्कृतिः कृताः, न च भित्तौ चित्ररचना, न च प्राङ्गणे शुभचिह्नानि; पात्राणि अपि न धौतवति; लक्ष्मीः नारायणपत्नी अपि न आगता।” स्वाहा अग्नेः पत्नी, धूमर्णा यमस्य, वारुणी वरुणस्य, गौरी वायोः, सुप्रभा च। ऋद्धिः कुबेरस्य पत्नी, गौरी शिवस्य प्रिया; मेधा, श्रद्धा, विभूति, अनसूया, धृति, क्षमा अपि उपस्थिताः। गङ्गा, सरस्वती, कन्याः, इन्द्राणी, चन्द्रपत्नी, रोहिणी—एताः न आगताः। अरुन्धती वसिष्ठस्य, सप्तर्षीणां पत्न्यः, अनसूया अत्रेः पत्नी, अन्याः स्त्रियः अपि आगताः। वध्वः, कन्याः, मित्राणि, भगिन्यः—एताः सर्वाः न आगताः; अहं दीर्घकालं अत्र प्रतीक्षामि। “यावत् ताः स्त्रियः न आगच्छन्ति, अहं एकाकी न गच्छामि; त्वं ब्रह्मणं वद, क्षणं प्रतीक्षस्व। सर्वदेवसमूहैः सह, तेजसा परिवृता, शीघ्रं आगमिष्यामि। त्वं परमं प्राप्स्यसि, अहं अपि, न संशयः।” एवं उक्त्वा, याजकः ब्रह्मणं त्यक्त्वा प्रत्यागच्छत्। सावित्री दुःखी, गृहे कार्ये निमग्ना, उवाच—“यावत् मित्राणि न आगच्छन्ति, अहं न आगच्छामि।” “एवं अहं उक्ता, भगवन्, कालः गच्छति; यथायोग्यं कुरु, पितामह।” तदा ब्रह्मा किञ्चित् क्रुद्धः इन्द्रं उवाच—“शीघ्रं अन्यां पत्नीं आनय।” “यथा यज्ञः समयं विना न शक्यते, तथा त्वं शीघ्रं निर्णीय, काचित् स्त्रीं आनय। यज्ञसमाप्त्यन्तं तया मनः न स्थापय; समाप्ते कर्मणि, तां पुनः मुक्त्वा दास्यामि।” इन्द्रः समस्तां पृथिवीं विचरन्, याः स्त्रियः दृष्टवान्, ताः सर्वाः अन्यैः पतिभिः गृहीताः। स अभिरा जात्यां कन्यां दृष्टवान्—सा रूपसम्पन्ना, नासिका सुशोभिता, नेत्रे मनोज्ञे; न सा देवी, न गन्धर्वी, न असुरी, न नागकन्या। तादृशी कन्या अन्यत्र नास्ति; सा रूपेण श्रीमद् इव अभवत्। सा मनः-क्रियाः, रूपसम्पदा च एकत्रितवती; यद् यत्रापि सौन्दर्यं लोके अस्ति, तद् तस्यां संनिहितम्। सर्वं तस्याः शरीरं, तन्वीषु उत्तमा; दृष्ट्वा, चिन्तयामास—“यदि सा कन्या भवेत्।” “मम व्यतिरिक्तः अन्यः देवः पृथिव्याम् न तावद् पुण्यं प्राप्तवान्; एषा रत्नमयी स्त्री पितामहस्य। यदि सा कामिनी, तदा मम प्रयासः सफलः। सा मेघश्यामा, सुवर्णकमल-सदृशी, प्रवालवर्णा। तस्याः अङ्गेषु दीप्तिः, केशाः, कपोलः, ओष्ठः; सा कामतरु-शाखायाम् नवपुष्पमिव। कामेन दग्धहृदा, नेत्रे ज्वलन्ती; सृष्टिकर्ता कथं तां निर्मितवान्, तस्य तुल्या न दृष्टा। यदि तस्यैव कौशलात् सा, तदा शिल्पमार्गः श्रेष्ठः; स्तनद्वयं, यद् दृष्ट्वा मे हर्षः। स्तनौ न तावद् अद्भुतौ—कस्य हृदयं न प्रेर्येत? ओष्ठौ कामचिह्नितौ। तथापि, यः तां सेवते, स शान्तिं लभते; केशाः अल्पतिर्यक्, अपि सुखदाः। दोषः अपि सौन्दर्ये गुणः भवति; नेत्रे शृङ्गारिते, कर्णयोः प्रति यान्ति। ज्ञाताः वदन्ति—चेतना कारणात् जायते; कर्णाभरणं नेत्रे, नेत्राभरणं कर्णे। अत्र कुंडलम्, अञ्जनम् न अनुकूलम्; कटाक्षः हृदये न विभाज्यः। यः तव सम्बन्धी, कथं दुःखदः? सर्वं विकारः स्वभावतः सौन्दर्यं प्राप्नोति। शतशः क्षणानां, वृद्धावस्थायाम्, एतत् धनं दृष्टवान्; एषा कौशल्यस्य सीमा, सृष्टिकर्त्रा स्पष्टं दर्शिता। सा पुरुषाणां मनांसि प्रेमना, लीलया च आकर्षति; चिन्तयन्, तस्य तेजः तया हरितम्। तस्य शरीरं रोमाञ्चैः आवृतम्, नूतनसुवर्णवर्णा, नेत्रे पद्मपत्राभि दीर्घे। देवेषु, यक्षेषु, गन्धर्वेषु, नागेषु, दैत्येषु, बहवः स्त्रियः दृष्टाः, किन्तु तादृशं सौन्दर्यं न दृष्टम्। एवं इन्द्रः तां कन्यां दृष्ट्वा, तस्याः अद्वितीयं रूपं च प्रशंसन्, तां ब्रह्माय समर्पयितुं चित्तं अकरोत्।