ब्रह्माणं समीपे ऋत्विजां विनियोगः कृतः। तत्र वैश्रवणेन सुवस्त्राभरणभूषिताः ऋत्विजः विधिवत् व्यवस्थापिताः। द्विजातयः मुद्राभिः, कङ्कणैः, मुकुटैश्च शोभिताः आसन्—चत्वारः, ततः द्वौ, दश चान्ये—एवं षोडश ऋत्विजः सञ्जाताः। सर्वे ब्रह्मणा ससम्मानं पूजिताः, गाढया श्रद्धया। सन्देशः अपि दत्तः—युष्माभिः अपि एषां यज्ञे मान्यतां कर्तव्या। तत्र ब्रह्मा उवाच—"एषा सावित्री मम पत्नी, द्विजाः, भवन्तः मम शरणम्।" ततः विश्वकर्माणं आहूय ब्रह्मणः मुण्डनं कृतम्। विधिना श्रेष्ठद्विजातिभिः तत् सम्पादितम्; द्वयोः दम्पत्योः शुक्लवस्त्राणि ब्राह्मणैः निर्मितानि। वेदघोषेण ब्राह्मणाः स्वरेण दिवं पूरयन्तः अभवन्; क्षत्रियाः शस्त्रधारिणः जगतः रक्षायाम् स्थिताः। वैश्या विविधान्नानि तत्र प्रस्थापयन्तः, स्वादु, बहुलानि च भोजनानि तदा निर्मितानि। यद् अदृष्टं, अश्रुतं च तद् दृष्ट्वा प्रजापतिः सन्तुष्टः अभवत्; सृष्टिकर्ता महाबलः तान् वैश्यान् 'प्राग्वाट' इति नाम दत्तवान्। शूद्राः च द्विजातीनां पादसेवायै नियोजिताः—पादप्रक्षालनं, भोजनप्रदानं, अवशिष्टशोधनं च कृत्वा। तत्रैव तदा तेन कृतम्। पुनः पितामहः तान् उवाच—"सेवायै चतुर्थाश्रमे स्थापयामि।" ब्रह्मा उक्तवान् यत्—"युष्माभिः च अन्यैश्च यथोचितं द्विजातिभ्यः, क्षत्रियबन्धुभ्यः, स्वजनाय च सेवा कार्य्या," इति च तदनुसारं व्यवस्थितवान्। ततः द्वारपालः इन्द्रः नियुक्तः; वरुणः जलदः, कुबेरः धनदः, वायुः गन्धवाहकः अपि नियुक्ताः। सूर्यः प्रकाशदायकः, माधवः अधिकारधारकः, सोमः सोमदायकः मार्गस्य वामभागे संस्थापितः। सन्मानिता सावित्री देवी होतृणा आहूता—"शीघ्रं आगच्छ, भगवति।" दीक्षाकाले सर्वे अग्नयः प्रज्वालिताः; सा तु स्वकर्तव्येषु विलम्बिता, स्त्रीभावात् न समुपस्थितवती। सा उवाच—"न अहं द्वारे भूषणानि, न च भित्तिषु चित्राणि, न च प्राङ्गणे मङ्गलचिह्नानि कृतवती। न च पात्राणि प्रक्षालितानि; लक्ष्मीः श्रीनारायणपत्नी अपि आगता नास्ति। स्वाहा अग्निपत्नी, धूम्रोर्णा यमस्य, वारुणी वरुणस्य, गौरी वायोः, सुप्रभा अपि। ऋद्धिः कुबेरपत्नी, गौरी शिवप्रियासु; मेधा, श्रद्धा, विभूतिः, अनसूया, धृतिः, क्षमा अपि उपस्थिताः। गङ्गा, सरस्वती च आगता नास्तः, न कन्यकाः; इन्द्राणी, चन्द्रपत्नी, रोहिणी अपि अनुपस्थिताः। अरुन्धती वसिष्ठपत्नी, सप्तर्षिपत्न्यः, अनसूया अत्रिपत्नी, अन्याः स्त्रियः अपि अत्र। वध्वः, कन्याः, सख्यः, स्वस्रियः—सर्वाः अपि आगता नास्ति; अहं चिरकालं प्रतीक्षां कृतवती।" पुनः उवाच—"यावत् ताः स्त्रियः आगच्छन्ति, तावत् अहं एकाकिनी न गमिष्यामि; गच्छ त्वं ब्रह्मणे निवेदय, क्षणमेकं प्रतीक्षस्व। सर्वैः सह शीघ्रं आगमिष्यामि, सर्वैः देवैः परिवृता। त्वं च अहं च परं प्राप्स्यावः, न संशयः।" इति उक्त्वा होतृः ब्रह्माणं विहाय प्रत्यागच्छत्। सावित्री गृहेषु कार्यनिरता, क्लिष्टा, उवाच—"यावत् मम सख्यः न आगच्छन्ति, तावत् अहं न आगमिष्यामि।" एवं मया उक्तं देव, कालः अपि याति; यथारुचि कुरु, पितामह।" इति श्रुत्वा ब्रह्मा किंचित्क्रुद्धः इन्द्रं प्रति आज्ञापयत्—"शीघ्रं अन्यां पत्नीं मम आनय।" यथा यज्ञः काले विना न शक्यते, तथा त्वं त्वरया स्त्रियं चिन्तयित्वा आनय। यावत् यज्ञः न सम्पूर्णः, तावत् तस्याः विषये मनः न स्थापय; यज्ञसमाप्तौ पुनः तां मुक्त्वा दास्यामि। इन्द्रः तदनु समग्रां पृथिवीं विचरन्, सर्वाः स्त्रियः दृष्ट्वा—सर्वाः अन्यैः पतिभिः गृहीतानि। तत्र अभीरकन्यां ददर्श—रूपसम्पन्नां, सुन्नासिकां, सुनेत्रां; सा न देवी, न गन्धर्वी, न असुरी, न नागकन्या। तादृशी कन्या नास्ति, सा स्त्री रत्नवत्, लक्ष्मीसदृशी शोभायुक्ता। सा सर्वं मनोविकारं, रूपसम्पदा च एकत्र कृतवती; यद् यद् लोके विशिष्टं सौन्दर्यं दृश्यते, तत् सर्वं तस्यां संगृहीतम्। सा तु तन्वङ्गी, सर्वं तदङ्गं तस्यां समलङ्कृतम्; तां दृष्ट्वा इन्द्रः चिन्तयामास—"यदि एषा कन्या स्यात्।" अन्यः देवः पृथिव्यां नास्ति यः मया तुल्यं पुण्यं कृतवान्; एषा स्त्रीरत्नं पितामहस्य। यदि एषा कामिनी स्यात्, तर्हि मम प्रयासः सफलः। सा नीलमेघवर्णा, सुवर्णपद्मारुणा च दृश्यते। अंगेषु दीप्तिः, केशाः, कपोलौ, अधरौ च शोभन्ते; स्नेहवासरुहस्य पुष्पवद्, कामवृक्षस्य कुसुमवत्। सा कामाग्निना दग्धहृदया, लोचनैः ज्वलज्ज्वालाः; सृष्टिकर्त्रा कथं सृष्टा, न तस्याः तुल्यं किञ्चिदपि दृष्टम्। यदि स एव स्वकौशल्येन तां निर्मितवान्, तर्हि कलानां मार्गः श्रेष्ठः; तौ स्तनशिखरौ, यौ दृष्ट्वा मे हर्षः जायते। एवं सन्दर्भे ब्रह्मयज्ञे सर्वे देवाः, मनुष्याः च स्वस्वस्थानानि प्राप्य, ब्रह्मणः आज्ञया विधिवत् कृत्येषु प्रवृत्ताः।