तत्र सर्वाः पुण्याः नद्यः कूपाः तडागाः सरांसि च विविधाः स्नानकुण्डानि च समुपस्थितानि। मुख्याः स्रोतांसि, अनन्तानि दिव्यसरांसि, सर्वे जलाशयाः, सप्त समुद्राः च तत्र सन्निहिताः। सैंधवेन, इक्षुरसेन, मद्येन, घृतेन, दध्ना, क्षीरेण, जलसमेतैः—सप्त लोकाः, सप्त पातालानि, सप्त द्वीपाः तेषां च नगराणि तत्र संस्थितानि। वृक्षाः, लतानि, सर्वाणि तृणानि, शाकानि, फलानि; पृथिवी, वायुः, आकाशः, जलं, पञ्चमः च अग्निः—एतेषां समवायः जातः। सर्वे देहवन्तः प्रजाः, धर्मशास्त्राणि, वेदभाष्याणि, सूत्राणि, यानि च किमपि ब्रह्मणा सृष्टम्, तानि अपि तत्र समुपस्थितानि। निराकारं, साकारं, सुस्फुटं, यत् किमपि दृश्यते, तत्सर्वं तस्मिन् पितृयज्ञे तदा अभवत्। तत्र देवानां सभायाम्, मुनिसङ्घेन सहिताः, साक्षात् विष्णुः सनातनः ब्रह्मणः दक्षिणे पार्श्वे स्थितः। वामे तु रुद्रः पिनाकधारी, अनुग्रहवान् प्रभुः, तत्र स्थितः; महात्मना तत्र ऋत्विजां विकल्पः कृतः। तत्र भृगुः होतारं पदं प्राप, पुलस्त्यः श्रेष्ठोऽध्वर्युः अभवत्; मरीचिः उद्गाता नियुक्तः, नारदः ब्रह्मा ऋत्विजः अभवत्। सनत्कुमारादयः सदा स्याः, दक्षादयः प्रजापतयः, जातयश्च ब्राह्मणप्रमुखाः। ब्रह्मणः समीपे ऋत्विजां व्यवस्था अभवत्; वस्त्राभरणैः भूषिताः, वैश्रवणेन सम्यक् विन्यस्ताः। द्विजातयः मुद्राभिः, कङ्कणैः, किरीटैः च भूषिताः; चत्वारः, द्वौ, दश चान्ये—एवं षोडश ऋत्विजः तत्र आसन्। सर्वे ब्रह्मणा आदरेण पूजिताः; युष्माभिः अपि अत्र यज्ञे मान्याः स्युः इति दर्शितम्। एषा सावित्री मम पत्नी; यूयं द्विजाः मम शरणम्। विश्वकर्माणं आहूय, ब्रह्मणः शिरःमुण्डनं कृतम्। यथाविधि यज्ञे श्रेष्ठैः द्विजातिभिः तत् कृतम्; युग्मस्य तु क्षौमवस्त्राणि ब्राह्मणैः निर्मितानि। वेदघोषेण तैः ब्राह्मणैः दिवं शब्देन पूरितम्; क्षत्रियाः शस्त्रपाणयः जगत् रक्षायै स्थिताः। वैश्या विविधानि भोज्यानि तत्र आस्वाद्य समृद्धानि समारभन्त। अप्राप्तपूर्वं दृष्ट्वा प्रजापतिः तुष्टः अभवत्; स्रष्टा महाबलः वैश्यान् प्राग्वाट इति नाम दत्तवान्। शूद्राः सदा द्विजातीनां पादसेवा कुर्वन्ति—पादप्रक्षालनं, भोजनदानं, अवशिष्टानां समाहरणं च। तत्र तदा तैः एवं कृतम्; ततो ब्रह्मा पुनः तान् उवाच—'सेवायै चतुर्थं स्थानं मया दत्तम्'। ब्रह्मा उक्तवान्—'सेवा भवद्भिः अन्यैश्च द्विजातिभ्यः, क्षत्रबन्धुभ्यः, स्वजनाय च कर्तव्या' इति, तदनुसारं च अकरोत्। द्वारपालं इन्द्रं नियुक्तवान्; वरुणं जलदायकं, कुबेरं धनदं, वायूं गन्धवाहकं च। सूर्यः प्रकाशकः नियुक्तः, माधवः अधिकारं धारयति; सोमः सोमदायकः पन्थानः वामे स्थितः। सावित्री धर्मपत्नी, सा सती, ऋत्विजा आहूता—'आगच्छ शीघ्रं देवी' इति। दीक्षाकाले सर्वे अग्नयः प्रज्वालिताः; सा तु स्त्रीभावेन कार्येषु विलम्बं कृतवती, न आगता। 'अत्र द्वारे न किञ्चिदलङ्कारं कृतवती, न च भित्तौ चित्रं वा शुभलक्षणं वा युक्तम्। पात्राणि अपि न प्रक्षालितानि; नारायणपत्नी लक्ष्मी अपि अद्य न आगता। स्वाहा अग्नेः पत्नी, धूम्रोर्णा यमस्य, वारुणी वरुणस्य, गौरी वायोः, सुप्रभा च। ऋद्धिः कुबेरस्य पत्नी, गौरी शिवस्य प्रिया; मेधा, श्रद्धा, विभूतिः, अनसूया, धृतिः, क्षमा अपि तत्र सन्ति। गङ्गा, सरस्वती, कन्यकाः, इन्द्राणी, चन्द्रपत्नी, रोहिणी अपि अद्य न आगताः। अरुन्धती वसिष्ठपत्नी, सप्तर्षीणां पत्न्यः, अनसूया अत्रिपत्नी, अन्याश्च स्त्रियः अत्र सन्ति। वध्वः, कन्याः, सख्यः, भगिन्यः—ता सर्वाः अपि न आगताः; अहम् अत्र चिरकालं प्रतीक्षां कृतवती। ताः स्त्रियः आगच्छन्त्याः पूर्वं अहं न गमिष्यामि; ब्रह्मणं निवेदय, क्षणमेकं प्रतीक्षस्व। अहम् सर्वाभिः सह शीघ्रं आगमिष्यामि, सर्वैः देवैः परिवृता, हे विप्र। त्वं परमं प्राप्स्यसि, अहम् अपि; इत्युक्त्वा ऋत्विजः ब्रह्माणं त्यक्त्वा प्रत्यागच्छत्। सावित्री तु कार्यभारग्रस्ता, क्लिष्टचित्ता, उवाच—'मम सख्यः आगच्छन्त्याः पूर्वं न आगमिष्यामि'। एवं मया श्रोतव्यम्, देव, कालः अपि गच्छति; यथोचितं अद्य त्वया कर्तव्यम्, पितामह। एवं उक्तः ब्रह्मा किंचित् कोपेन उवाच—'अन्यां पत्नीं शीघ्रं आनयतु, हे इन्द्र'। यथा यज्ञः कालेन विना न सिध्यति, तथा त्वं शीघ्रं निर्णयं कृत्वा काचित् स्त्रीं आनय। यावत् यज्ञपर्यवसानं, तावत् तस्याः विषये मनः न स्थापय; समाप्ते कर्मणि, तां पुनः विमोक्ष्यामि।