पुलस्त्य ऋषिः उवाच—हे राजन्, त्वया यः प्रश्नः कृतः, स महान् गम्भीरश्च, ब्रह्मस्वरूपं स्पृशति। यथाशक्ति तस्य महात्मनः चरितं दिव्यं ते कथयामि, शृणु। यस्य त्वं पृच्छसि, स सहस्रवदनः, सहस्रनेत्रः, सहस्रपादः, सहस्रकर्णः, सहस्रबाहुः च, स चाक्षयः। स एव सहस्रजिह्वः, सहस्रशक्तियुतः, सहस्राधिपतिः, सहस्रप्रदः, सहस्रसम्भवः, सहस्रबाहुश्चाक्षयः प्रभुः। स एव हविः, आहुतिर्होता, पात्राणि, शोधकानि, वेदी, दीक्षा, पक्तिः, स्रुचः च। स्रुग्, सोमः, अवभृथः, प्रोक्षणपात्रं, दक्षिणा, वित्तं, अध्वर्युः, सामगः, ब्राह्मणः, ऋत्विजः, सभाः, यज्ञशाला च स एव। स यूपः, समिधः, कुशः, चमसः, स्रुक्, उलूखलः, पूर्ववेदी, क्षेत्रं, पुरोहितः, यत् किञ्चिद् बन्धनार्थं तदपि स एव। स लघु-महान् प्रमाणः, निश्चितमानः, प्रायश्चित्तकर्माणि, अश्वाः, वेदिकाः, कुशाश्च स एव। स मन्त्रः, यज्ञः, हविः, वह्नेः भागः, सतत्त्वः, प्रथमभागी, हविर्भुक्ता, शुभज्वलनः, शस्त्रधारी च। एवं वेदविदः, ब्राह्मणाः, तमेतं नित्यं यज्ञरूपं परमेश्वरं वर्णयन्ति। एषा दिव्या पुण्या कथा, या त्वया पृष्टा, हे महाभाग। तस्मिन्नर्थे भगवता ब्रह्मणा पृथिव्यां यज्ञः कृतः, देवमानुषाणां कल्याणाय, लोकानां च समृद्धये। ततः ब्रह्मा, कपिलः परमेश्वरः, देवा, सप्तर्षयः, त्र्यम्बकः महायशाः, सनत्कुमारः, मनुः महात्मा, प्रजापतिः भगवाञ्छ्रेष्ठः, पुरातनाः च देवाः, सर्वे दीप्त्या वैश्वानरसमाना, यज्ञं समारभन्त। कदाचित् पद्मनाभस्य पङ्कनिर्वेशे, यत्र पद्मयोनि शयनोऽभूत्, तत्र देवाः ऋषिसङ्घाश्च समुत्पेतुः। एषा पौष्करिका नाम प्रादुर्भावः महात्मनः पुराकल्पे प्रवदन्ति, यत्र वेदः स्मृतिश्च परिपूर्णे प्रतिष्ठिते। तत्र ब्रह्मणः वदनात् वेदमुखः वराहः प्रादुर्भूतः, स देवश्रेष्ठः वराहरूपं धारयन् तस्मै सहाय्यं कर्तुमागतः। स पौष्करे कोकामुखतीर्थं विस्तीर्णं कृत्वा, वेदपादः, यूपदंष्ट्रः, क्रियाहस्तः, वेदिमुखः च स्थितवान्। अग्निजिह्वः, कुशकेशः, ब्रह्मशीर्षा, महातपाः, दिव्यः, दिवानिश्चक्षुः, वेदाङ्गः, शास्त्रनादमण्डितः सः। तस्य नासिका घृतं, चञ्चुः स्रुक्, सामस्वरः स्वरः, सत्यधर्मसमन्वितः, कीर्तिमान्, शौर्यकर्मणा पूजितः। तस्य नखाः प्रायश्चित्तानि, स्थिरः, जानु पशवः, यज्ञरूपः, उद्गातारः तस्यान्तरयन्त्राणि, लक्षणं होमः, फलबीजमहोषधिः च सः। तस्यान्तरात्मा वायुः, स्थिरमन्त्रः, नितम्बौ आपः, रक्तं सोमः, वेदः स्कन्धौ, गन्धः हविः, सर्वदेवतापितृयाजिषु अतिशयितः। तस्य शरीरं पूर्ववेदी, उज्ज्वलः, नानादीक्षाभिः पूजितः, हृदयं दक्षिणदिग्भागः, योगी, महायज्ञरूपः, महत् स्वरूपं धारयन्। पूर्वकार्यमण्डले शोभमानः, प्रवर्ग्यपात्रवर्तुलाभरणः, छायापत्न्या सह, रत्नशृङ्गवत् उन्नतः सः। तस्यात्मा सर्वलोकहिताय, स दंष्ट्रया पृथिवीं उद्धृत्य, स्थापयित्वा तां स्वस्थाने, पृथिव्याः धारकः अभवत्। एवं हरिः, पृथिवीं धारयित्वा, मोक्षं प्राप्तवान्; स आद्यः वराहः ब्रह्मणः हिताय, पृथिवीं धारयामास। कदाचित् पृथिवी समुद्रे निमग्ना, स पद्ममध्ये उद्धृत्य, शमदमोपेतः, दिव्ये कोकामुखतीर्थे स्थितवान्। सह आदित्यैः, वसुभिः, साध्यैः, मरुद्भिः, अन्यैः च देवैः, रुद्रैः, विश्वरक्षिभिः, यक्षराक्षसकिन्नरैः च। दिशः चानुदिशः च, पृथिव्या, नद्यः, समुद्राः च, ब्रह्मा, सर्वचराचरगुरुः, ब्रह्मविद्यायाः श्रेष्ठः, तेजस्वी तत्र स्थितः। स ब्रह्मा उवाच—"कोकामुखतीर्थं त्वया सदा रक्षितव्यम्, गुप्तं च कर्तव्यं यज्ञकाले।" ततो ब्रह्मा उवाच—"एवं करिष्यामि भगवन्।" पुनः ब्रह्मा विष्णुम् उवाच, यः तत्र स्थितः देवः— "त्वं हि मे परं दैवतं, त्वं हि मे परं गुरुः, त्वं हि मे परं स्थानं, इन्द्रादिभ्यः श्रेष्ठः।" "हे पूर्णपद्मविशदलोचन, रिपुसैन्यविनाशक, यथा मम यज्ञः दानवान् नाशयति, एवं त्वया कर्तव्यम्।" "यथा नमति त्वां भक्तः, तथा त्वया व्यवस्था कार्य्या; अहं त्वां नमामि।" विष्णुः उवाच—"देवाधिप, त्वं भयम् त्यज; अहं दानवानां विनाशं करिष्यामि।" "ये च अन्ते विघ्नकर्तारः, यातुधानाः असुराश्च, तान् सर्वान् हनिष्यामि; त्वं सुखी भव पितामह।" एवं उक्त्वा, स तत्र स्थितः, यथाकालं सहाय्याय; शुभवाताः ववुः, दशदिशः निर्मलाः अभवन्। तेजांसि, चन्द्रमाः च प्रदक्षिणं चक्रुः; ग्रहाः न किञ्चिदपि व्यतिकरोन्, समुद्राः अपि शान्ताः अभवन्। पृथिवी रजोध्वरा रहिता, आपः सर्वान् प्रमोदं ददुः, नद्यः स्वगत्या प्रवहन्ति, समुद्राः न च व्याकुलाः। जनानां बाह्यान्तरियाणि इन्द्रियाणि शुभानि अभवन्; महर्षयः दुःखरहिताः वेदान् घोषयन्ति स्म। तस्मिन् यज्ञे, होमकाले अग्नयः शुभाः आसन्; धर्मनिष्ठाः जनाः, सदाचारयुक्ताः, हृष्टहृदयाः आसन्। विष्णोः प्रतिज्ञायाः, शत्रुनाशनस्य, वचनं श्रुत्वा, देवाः दानवराक्षसैः सह तत्र समागच्छन्। भूतगणाः, प्रेताः, पिशाचाः च क्रमशः तत्र आगच्छन्; गन्धर्वाः, अप्सरः, नागाः, विद्याधरगणाः अपि तत्र समुपस्थिताः।