पुराणे दिव्ये, कालस्य ऋतवः, समययोगाः, त्रिविधं प्राचीनं प्रमाणं, आयुः, क्षेत्राणि, क्षयः, चिह्नानि, रूपस्य शोभा च सर्वं ब्रह्मणा सृष्टं। तत्र त्रयो वर्गाः, त्रयो लोकाः, त्रिविधं ज्ञानं, त्रयोऽग्नयः, त्रिविधः कालः, त्रिविधं कर्म, त्रयो गुणाः च दृश्यन्ते। लोकाः सृजिताः, परमसृष्टारः, अल्पबुद्धयः, धर्ममार्गः, अधर्ममार्गः च तत्र व्यवस्थिताः। चतुर्वर्णस्य उत्पत्तिः, चतुर्वर्णस्य रक्षकः, चतुर्वेदविज्ञः, चतुराश्रमस्थितः च ब्रह्मा एव। श्रुत्यां परमज्योतिः, परमतपः, परात्परः, परमात्मा इति उक्तः; सर्वलोकानां सेतु, शुद्धकर्मणां शुद्धः, वेदविज्ञेयः, योगेश्वराणां प्रभुः। सतां मध्ये असत्, तेजस्विनां मध्ये अग्निः, पुरुषेषु मनः, तपस्विषु तपः, नियमिनां मध्ये नियमः, तेजस्विनां मध्ये तेजः—सर्वं एतत् पितामहः, लोकपिता, सृष्टवान्। ततः साक्षात् यज्ञफलस्य अन्वेषणं, यज्ञे मनः किमर्थं स्थितम्, इत्यस्य संशयः ब्राह्मणं प्रति व्यक्तः। परमं ब्रह्म अद्भुतं, देवदानवैरपि गीयमानं, कर्मणां च अद्भुतरूपं सत्यं वर्णितम्। पुलस्त्यः आह—"महत् प्रश्नं त्वया पृष्टं, ब्रह्मणि संबद्धं; यथाशक्ति तव कथयामि, शृणु एतत् परमं चरितम्।" यः सहस्रवदनः, सहस्राक्षः, सहस्रपादः, सहस्रकर्णः, सहस्रहस्तः, अव्ययः; सहस्रजिह्वः, सहस्रबलसम्पन्नः, सहस्रेश्वरः, सहस्रदातृ, सहस्रसम्भवः, अव्ययः सहस्रभुजः। स यज्ञः, आहुतिः, हविः, घृतप्रदः, पात्राणि, शुद्धयः, वेदी, दीक्षा, पक्तिः, स्रुवा च। स स्रुवा, सोमः, अन्त्यस्नानम्, प्रोक्षणपात्रम्, दक्षिणा, वित्तम्, अध्वर्यु, सामगः, ब्राह्मणः, सहायकः, सभा, यज्ञशाला च। स यूपः, समिधः, कुशः, चमसः, स्रुवा, मुषला, पूर्ववेदिः, यज्ञभूमिः, ऋत्विक्, बन्धनार्थं यदस्ति तत्। स लघुमहान् प्रमाणः, निश्चितम्, प्रायश्चित्तकर्म, अश्वाः, वेदिपर्वताः, कुशपर्णानि च। स मन्त्रः, यज्ञः, आहुतिः, अग्न्यंशः, सत्यम्, आद्यः, हविःभोक्ता, शुभज्वलः, आयुधधारी च। वेदविज्ञाः, ब्राह्मणाः, एतं नित्यं प्रभुं यज्ञरूपं वदन्ति; एषा पुण्या दिव्या कथा, महराजन्, यां त्वं पृच्छसि। एतदर्थं भगवत् ब्रह्मा पृथिव्यां यज्ञं अकुर्वत्—देवानां, मनुष्याणां च हिताय, लोकानां समृद्धये। ततः ब्रह्मा, कपिलः, परमेश्वरः, देवाः, सप्तर्षयः, त्र्यम्बकः, सनत्कुमारः, मनुः महात्मा, प्रजापतिः, पुरातनाः देवाः, सर्वे यज्ञं अकुर्वन्, तेजसा वैश्वानरसमः। पुरातने काले, कमलस्य गर्ते, यत्र पद्मजनः शयितः, तत्र देवाः, ऋषिगणाः उत्पन्नाः। एषा पौष्करका नाम महात्मनः प्रकटिः प्राचीनत्वेन वर्ण्यते, यत्र वेदः, स्मृतिः च पूर्णरूपेण स्थिताः। वराहः, वेदस्य मुखः, ब्रह्मात् प्रकटितः; देवश्रेष्ठः वराहरूपं धृत्वा तस्य साहाय्याय प्रादुरभवत्। स कोकामुखं तीर्थं पुष्करे विस्तीर्णं कृत्वा, वेदपादः, यूपदंष्ट्रः, यज्ञहस्तः, वेदिमुखः, स्थितवान्। यस्यानलः जिह्वा, कुशः केशः, ब्रह्म शिरः, महातपः, दिनरात्र्यौ नेत्रे, दिव्यः, वेदाङ्गः, शास्त्रध्वन्यालङ्कृतः। तस्य घृतं नासिका, स्रुवा च चञ्चुः, सामगीतिः स्वरः, महत्, सत्यधर्मपूर्णः, कीर्तिमान्, कर्मवीर्यपूजितः। तस्य नखाः प्रायश्चित्तम्, स्थिरः, जानुयज्ञपशवः, यज्ञरूपः, अन्त्राणि उद्गातृ, चिन्हं होमः, फलबीजमहौषधिः। तस्य अन्तरात्मा वायुः, मन्त्राः दृढाः, नितम्बौ आपः, रक्तं सोमः, वेदाः स्कन्धौ, गन्धः हविः, सर्वेषां देवपितृणां होमेषु श्रेष्ठः। तस्य शरीरं पूर्ववेदी, दीप्तिमान्, नानादीक्षाविधिना पूजितः, हृदयं दक्षिणा, योगी, महान् यज्ञरूपः, महात्मा। पूर्वकर्मसु शोभमानः, प्रवर्ग्यपात्रपरिवर्तितः, छायायाः पत्न्या सह, रत्नशिखरवत् उत्तुङ्गः। तस्य आत्मा सर्वलोकहिताय, दंष्ट्रया पृथिवीं उद्धृत्य, स्वस्थाने स्थाप्य, भूमिधरः अभवत्। हरिः, भूमिं उद्धृत्य, मोक्षं प्राप्तवान्; आदिवराहेण ब्रह्मणः हिताय भूमिः धृता। पुरा भूमिः समुद्रे निमग्ना, कमले उद्धृता; स शमसंयमयुक्तः, दिव्ये कोकामुखे स्थितः। आदित्यैः, वसुभिः, साध्यैः, मरुद्भिः, अन्यैः देवैः, रुद्रैः, विश्वसहायैः, यक्षैः, राक्षसैः, किन्नरैः सह। दिशाभिः, विदिशाभिः, पृथिव्या, नद्या, समुद्रैः, ब्रह्मा, सर्वचराचराणां गुरुः, ब्रह्मविदां श्रेष्ठः। स तत्र वचः प्रोवाच—"कोकामुखतीर्थं सदा रक्षितव्यं, भगवन्; यज्ञकाले गुप्तं संरक्षितव्यम्।" "एवं करिष्यामि, भगवन्," इति ब्रह्मा प्रत्युवाच; पुनः ब्रह्मा विष्णुं, तं देवं, पुरतः स्थितं, प्रोवाच—"त्वमेव मम परमदेवः, त्वमेव परमगुरुः, त्वमेव परमस्थानम्, देवश्रेष्ठ, इन्द्रादिभ्यः श्रेष्ठः।" एवं ब्रह्मणः, यज्ञस्य, वराहरूपस्य, भूमिधारणस्य, तीर्थरक्षणस्य च दिव्यं चरितं पुरातनं संप्रवृत्तम्।