नारदः उवाच— भगवन्, यथावत् तस्य यज्ञस्य वृत्तान्तं विस्तरेण वक्तुमर्हसि। अत्र शतरूपा नाम या स्त्री, सा एव सावित्रीति प्रसिद्धा। सा ब्रह्मणः पत्नी मुनिमाता च कथ्यते। सा पुलस्त्यादिभिः सप्तर्षिभिः सह प्रजापतीन् दक्षादीन् अप्यजनयत्। सावित्री स्वायम्भुवादीन् मनूनपि प्रसूतवती। ब्रह्मा तां धर्मपत्नीं चकार, या सुतमाता प्रिया चासीत्। कथं ब्रह्मा स्वधर्मनिष्ठां पतिव्रतां सुमुखीं पत्नीं परित्यज्य अन्यां पत्नीं विवेक्षयामास? का सा, कस्याः कन्या, किं रूपं गुणा वा तस्याः? भगवन्, सा कुत्र दृष्टा, केन वा तस्मै दर्शिता? या देवी मनोहररूपा, तां दृष्ट्वा देवानामधिपतिः कामवशं गतः—किमासीत्तस्याः रूपं? हे मुनिवर, वर्णेहि यथाक्रमं सा देवी सावित्रीं सौन्दर्ये वर्णे च अतिक्रान्तवती, सा सर्वलोकमोहिनी कथं भगवता गृहीता? तदा यज्ञारम्भः कथं जातः? ब्रह्मणा सह तां दृष्ट्वा सावित्री किं चकार? तस्मिन्काले ब्रह्मणः सावित्र्यां व्यवहारः कः अभूत्? तदा सावित्री ब्रह्माणं प्रति किं वचनमुक्तवती? उक्तमनुक्तं वा सर्वं श्रोतुमिच्छामि। तत्र त्वया किं कृतं—क्रोधो वा क्षमा वा? यद्यदत्र कृतं दृष्टं उक्तं तन्मम निवेदय। अत्र सम्यगहं पितामहस्य सर्वकर्माणि श्रोतुमिच्छामि, यज्ञस्य च परं विधानं विस्तरेण। क्रियाक्रमः, आरम्भः, होतृस्वयं, होतुः भागविनियोजनं, प्रथमाहुति च कस्य कृता—एतत्सर्वं वक्तुमर्हसि। भगवत् विष्णुना कथं केन च सहाय्यं कृतं, अमरैः किमाचरितं—एतदपि निवेदय। कथं स्वर्गलोकात् स देवो मर्त्यलोकमागतः? गार्हपत्यं, अन्वाहार्यं, दक्षिणाग्निं, आहवनीयमग्निं, वेदीं, स्रुचं, प्राशित्रपात्रं, चमसञ्च, आवभृथस्नानं च—कथं स यथाक्रमं कृतवान्? यथार्थं स त्रीनग्नीन् हविःप्रतीकर्तॄन् चकार, देवांश्च भागभागिनः पितॄंश्च पिण्डभागिनः कृतवान्। भागार्थं यज्ञविधानात् के यज्ञाः क्रियाश्च कृताः? यूपाः, समिधः, कुशा, सोमः, पावनं, पवित्रं, परिधयश्च—एषां निर्माणं च कथं ब्रह्मणा कृतम्? कः कश्च प्राचीनेषु कालेषु पितामहकृत्येन प्रकाशमानः अभूत्? क्षणाः, निमेषाः, कालमानं, एककालनिर्णयः, मुहूर्ताः, तिथयः, मासाः, अह्नि, संवत्सरः च—ऋतवः, कालसंयोगाः, त्रिविधमानम्, आयुः, क्षेत्रम्, ह्रासः, लक्षणम्, रूपशोभा च—एतत् सर्वं कथं सृष्टम्? त्रयो वर्गाः, त्रयो लोकाः, त्रैविद्यं, त्रयः अग्नयः, त्रिकालः, त्रिविधकर्म, त्रयो वर्णाः, त्रिगुणानि—एवम्। लोकसृष्टिः, पराः सृष्टिकर्तारः, अल्पबुद्धयश्च, धर्ममार्गः, अधर्ममार्गश्च—कथं सृष्टम्? चातुर्वर्ण्यस्य उत्पत्तिः, चातुर्वर्ण्यस्य रक्षकः, चतुष्षास्त्रवित्, चतुष्पदाश्रमस्थः—सः कः? सः श्रुतः परं ज्योतिः, परं तपः, परात्परः परः, परात्मा इति श्रूयते। सः सर्वलोकसेतु, शुद्धकर्मणां शुद्धः, वेदविद्भिः ज्ञेयः, सर्वेश्वरः। सः सत्त्वेषु असत्त्वं, तेजस्विषु अग्निः, पुरुषेषु मनः, तपस्विषु तपः, शमिनां शमः, तेजस्विषु अपि तेजः—एतत्सर्वं पितामहः जगतः पिता सृष्टवान्। कथं स यज्ञफलमपेक्षत, कथं तस्य चेतः यज्ञे प्रवृत्तम्? एष मे संशयः, ब्रह्मन्, महदाश्चर्यं। परमं ब्रह्म अद्भुतं, देवासुरैः अपि गीयते, कर्मणामपि आश्चर्यरूपं, तत्र यथार्थं वर्ण्यते। पुलस्त्य उवाच—महानयं प्रश्नः त्वया पृष्टः, ब्रह्मणि संबद्धः। यथाशक्ति वक्ष्यामि, शृणु एतदुत्तमं चरितम्। स यं त्वया पृष्टः, सहस्रवदनः, सहस्रनेत्रः, सहस्रपदः, सहस्रकर्णः, सहस्रहस्तः, अविनाशी। सः सहस्रजिह्वः, सहस्रशक्तिसंयुक्तः, सहस्रेश्वरः, सहस्रदः, सहस्रयोनि, सहस्रबाहुश्च। स एव हविः, आज्यं, होत्रं, होतृ, पात्राणि, पावनानि, वेदी, दीक्षा, पक्तिः, स्रुक् च। स एव स्रुक्, सोमः, आवभृथः, प्राशित्रपात्रं, दक्षिणा, वित्तं, अध्वर्यु, सामगः, ब्राह्मणः, ऋत्विजः, सभ्यः, यज्ञशाला च। स एव यूपः, समिधः, कुशा, चमसः, स्रुक्, उखाः, प्राचीपरिधिः, वेदी, ऋत्विजः, बद्धनं च। स एव लघु, महति, प्रमाणं, प्रत्ययकर्म, अश्वः, वेदिकाः, दर्भाः च। स एव मन्त्रः, यज्ञः, हविः, अग्निभागः, सतत्त्वं, प्रथमग्रहिता, भोक्ता, शुभज्वालः, शस्त्रधृक्। वेदविदो ब्राह्मणाः ऐषः नित्य ईश्वरः यज्ञः इति वदन्ति। एष ते पावनं दिव्यं चरितं, राजन्, यं त्वं पृच्छसि। अतो हेतोः भगवतः ब्रह्मणः पृथिव्यां यज्ञः कृतः, देवानां मर्त्यानां च श्रेयसे, लोकानां च समृद्धये।