निर्वैरः निर्मदः समलोष्टाश्मकाञ्चनः, शोकमुक्तः, न संगिनो न विरोधिनः, स्तुतिनिन्दातीतः, सुखदुःखयोः समः, साक्षिवद् उदासीनः परिव्राजकः संसारं विचरति। एवं स्थिते, भीष्मः ब्राह्मणं प्रति उवाच—“भगवन्, यत् त्वया पुण्यस्य तीर्थस्य परमं माहात्म्यम् उक्तम्, यद् लोके पद्मपातेन जातं तीर्थं, तत् सम्यक् विस्तरेण श्रोतुम् इच्छामि। मुनिशार्दूल, तत्र भगवता विष्णुना शंकरश्च यानि कर्माणि कृतानि, तानि सर्वाणि विस्तारतः कथय। तत्र भगवता दिव्येन यज्ञः कथं कृतः? के तस्य ऋत्विजः ब्राह्मणाश्च समागताः? कः तस्य यज्ञस्य भागः, किम् उपकरणं, का दक्षिणा? कः वेदि, का मितिः यत्र विरिञ्चिना स्थापिता? कः तस्य यज्ञस्य प्राप्ता, या वेदेषु सर्वत्र स्तूयते सर्वदेवताभिः पूज्या? कं कामं सृष्ट्वा स्रष्टा यज्ञं चकार? यथा देवेशः सः अमृतः चाजरश्च, तथा तस्य स्वर्गोऽपि अक्षयः दृश्यते। अन्येषां देवतानां अपि महात्मना स्वर्गः दत्तः; अग्निहोत्रस्य हेतोः वेदाः ओषधयश्च उत्पन्नाः। यज्ञस्य हेतोः सर्वाण्यपि पशवः पृथिव्यां भगवता सृष्टाः; एषा वेदवाणी। कं कामं चिन्तयित्वा, कं फलम्, का बुद्धिः तत्रासीत्? इदं सर्वं त्वत्तः श्रोतुम् इच्छामि। येन यज्ञः कृतः सः, तस्य सम्पूर्णवृत्तान्तं त्वं वर्णय; सा च स्त्री शतरूपा इह सावित्रीति कथ्यते। सा ब्रह्मणः पत्नी, मुनिनां माता; सा सप्तर्षीन् पुलस्त्यादीन्, प्रजापतींश्च दक्षादीन् अपि प्रसूता। सावित्री अपि मनून् स्वायम्भुवादीन् प्रसूता; ब्रह्मा तां धर्मपत्नीं चकार, या तस्य प्रियतमाऽपि पुत्राणां माता। कथं ब्रह्मा तां शुभस्मितां धर्मिष्ठां पतिव्रतां सतीं पत्नीं परित्यज्य, अन्यां भार्यां कामयामास? का सा, कस्याः कन्या, का तस्याः कीर्तिः, भगवन्? कुत्र दृष्टा, केन दर्शिता? का तस्याः रूपम्, या मनोहरिणी देवी, यां दृष्ट्वा देवेशः कामवशं गतः? रूपेण सौन्दर्येण च सा सावित्रीं अतिक्रान्ता, मुने; सा देवमनसः मोहिनी जगदाधिपम् आकर्षयामास। सर्वमिदं विस्तारतः कथय—कथं स देवः तां लोकसुन्दरीं गृहित्वा, यज्ञारम्भं चकार? तां ब्रह्मणः पार्श्वे दृष्ट्वा सावित्री किं चकार? तदा ब्रह्मा सावित्र्याः प्रति किम् आचरत्? तदा सावित्री किं वाक्यं ब्रह्माणं प्रति उक्तवती? उक्तं वा, अनुक्तं वा, सर्वं त्वं निवेदय। तत्र त्वया किं कृतं—क्रोधो वा, क्षमा वा? यद्यद् कृतं, दृष्टं, उक्तं वा, तत् सर्वं ब्रूहि। अत्र विस्तरेण पितामहस्य सर्वाणि कर्माणि, परं यज्ञविधानं च श्रोतुम् इच्छामि। यज्ञस्य क्रमः, आरम्भः, होतृ एव, होतृभागः, प्रथमं च हविः कस्य दत्तम्— भगवत् विष्णुना कथं साहाय्यं कृतम्, केन, केन प्रकारेण; अमरैः किम् कृतम्—इदं सर्वं कथय। कथं स देवलोकं त्यक्त्वा मर्त्यलोकं जगाम? गृह्याग्निः, अन्वाहार्य, दक्षिणाग्निः च— आहवनीयाग्निः, वेदि, स्रुचः, प्रोष्णी, चमसः, आवभृथं च— त्रयः अग्नयः कथं कृताः, हविःवाहकाः; देवान् हविर्भाजः, पितॄन् पितृभाजः च कथं चकार— भागार्थं, यज्ञविधानात्, के यज्ञाः यज्ञकर्माणि च कृतानि; यूपाः, समिधः, दर्भाः, सोमः, शोधकः, वेदिका दण्डाः च— यज्ञोपकरणानि च कथं ब्रह्मणा कृतानि; के च प्राचीनकाले पितामहकर्मणा प्रसिद्धिं गताः— क्षणाः, निमेषाः, कालमानम्, एकः कालः; मुहूर्ताः, तिथयः, मासाः, दिवसाः, संवत्सरः च— ऋतवः, कालसंयोगाः, त्रिविधः कालः प्राचीनः; आयुः, क्षेत्रम्, ह्रासः, लक्ष्मिः, रूपसौन्दर्यं च— त्रयो वर्णाः, त्रयो लोकाः, त्रयी विद्या, त्रयोऽग्नयः; त्रिविधः कालः, त्रिणि कर्माणि, त्रयो वर्गाः, त्रिणि गुणानि— लोकसृष्टिः, परमा सृष्टयः, अल्पबुद्धयश्च; धर्ममार्गः, अधर्ममार्गश्च— चातुर्वर्ण्यस्य उत्पत्तिः, चातुर्वर्ण्यस्य रक्षकः; चतुर्वेदविद्, चतुराश्रमस्थः— यः परमज्योतिः श्रूयते, यः परं तपः श्रूयते; यः परात्परः परो निःश्रेयसः, यः परमात्मा— यः सर्वलोकसेतु, शुद्धः शुद्धकर्मणाम्; यः वेदविद्भिः विज्ञेयः, यः स्वामिनां स्वामी— यः सत्तामध्ये असत्ताऽपि, तेजस्विनां मध्ये अग्निः; मनुष्येषु मनः, तपस्विषु तपः— यः नियमिनां नियमः, तेजस्विषु अपि तेजस्वी—एवं सर्वं पितामहः जगतां पिता सृष्टवान्। कथं स यज्ञस्य फलं प्रार्थयामास, कथं च तस्य चित्तं यज्ञे स्थितम्? एष मे संशयः, ब्रह्मन्, एष मे महद् विचिकित्सितम्। परमं ब्रह्म अद्भुतं, देवासुरैः अपि कीर्तितम्; कर्मणां च अद्भुतं, यथार्थेनैवात्र वर्णितम्।