निःसन्देहम् अभयदानं भूतानां दानानां श्रेष्ठतमं, सर्वेषां दानानां मध्ये परमं प्रतिष्ठितम्। यः स्वदेहं प्रथमं समर्पयति, स सर्वेषां प्राणिनां अनन्तं अभयं प्राप्नोति। यः उर्ध्वमुखः हविर्ददाति, स अनन्ताम् अचलां प्रतिष्ठां लभते; तस्य देहसम्बन्धात् एष विश्वं वैश्वानरं वह्निं प्राप्नोति। यदा कश्चित् स्वश्वासेन, अङ्गुष्ठमात्रे हृदि, आत्मानं हविरूपेण समर्पयति, तदा तस्य अग्निहोत्रे हविः स्वयमेव च सर्वेषु लोकेषु नित्यं प्रतिष्ठितम् अस्ति। ये देवमेकं स्रष्टारं त्रिमूर्तिं हिरण्मयं परमं तत्त्वं वेदितुम् अर्हन्ति, ते सर्वेषां भूतानां मध्ये पूजिताः, देवाः, अमृतत्वं प्राप्नुवन्ति। यः सर्वान् वेदान्, वेद्यं, सर्वं कर्म, व्युत्पत्तिं, परं तत्त्वं च वेत्ति, सर्वमिदं देहे पश्यति, तस्य सर्वे देवाः सदा अनुगच्छन्ति। यः पृथिव्याम् अधिष्ठितं, व्योम्नि अनन्तं, हिरण्मयं, चक्रान्ते स्थितं, दक्षिणे मध्ये दक्षिणाभिमुखं, यस्य च रश्मयः स्वयमेव प्रकाशन्ते, तं वेत्ति— यत् चक्रं प्रवर्तते, षडरं द्वादशलोहं त्रिसन्धिं, यस्य मुखं विश्वस्य रक्षणं करोति, तत् कालचक्रं गुहायाम् अधिष्ठितम् अस्ति। यस्य प्रसादात् जगत्सरीरं सर्वलोकाः च लभ्यन्ते, यः तत्र देवतान् तर्पयति, स अत्रैव नित्यं मुक्तो भवति। यः तेजस्वी, नित्यः, सनातनः, यस्माद् भीतः लोकः तिष्ठति, यस्मात् भूतानि न भीयन्ते, यश्च कदापि भूतानां भीतिं न जनयति— यः न निन्द्यः, न च अन्यान् निन्दति, स ब्राह्मणः परमतत्त्वं पश्येत्; मोहपापविनिर्मुक्तः, निह्स्वार्थः, न लोके न परत्र किंचन इच्छति। क्रोधमोहविनिर्मुक्तः, मृत्कणककाञ्चनयोः समदृष्टिः, शोकवर्जितः, न विरोधी न च संलग्नः, न स्तुत्यस्तु न च निन्द्यः, सुखदुःखयोः समः, स भिक्षुः साक्षिवद् उदासीनः विचरति। भीष्मः उवाच— हे ब्राह्मण, त्वया यत् पुण्यतीर्थस्य परमं माहात्म्यं कीर्तितम्, यत् पद्मपातनात् पृथिव्याम् उत्पन्नं तीर्थम्, तत् सर्वं विस्तरेण श्रोतुम् इच्छामि। हे मुनिशार्दूल, तत्र भगवतः विष्णोः शंकरस्य च यानि कर्माणि कृतानि, तानि सर्वाणि कथय। तत्र भगवता केन प्रकारेण यज्ञः कृतः? के यजमानाः, के ब्राह्मणाः, के ऋत्विजः आसीत्? कस्य यज्ञस्य भागाः, किम् उपकरणम्, का दक्षिणा, किम् वेदी, किम् मापं विरिञ्चिना स्थापितम्? कः यज्ञस्य प्रतिग्राही, यो वेदेषु सर्वत्र पूज्यः, सर्वदेवताभ्यः पूज्यः इति कीर्त्यते? स्रष्टा कं कामं चिन्तयन् यज्ञं कृतवान्? यथा स देवेशः अमृतः अजरः च, तथा तस्य स्वर्गः अपि नित्यः दृश्यते। अन्येषां च देवतानां महात्मना स्वर्गः दत्तः, अग्निहोत्रस्य निमित्तं वेदाः औषधयः च उत्पन्नाः। अन्यानि सर्वाणि पशवः अपि यज्ञस्य निमित्तं भगवता सृष्टानि, एष धर्मः वेदविहितः। कं कामं चिन्तयन्, कं फलम्, कं हेतुम्, इति त्वया उक्तं यत्, तदपि श्रोतुम् इच्छामि। स यज्ञः भगवता यथावत् कृतः, सवित्री नाम्ना या स्त्री, सा अपि अत्र कथ्यते। सा ब्रह्मणः धर्मपत्नी, मुनिमातृका च, पुलस्त्यादिभिः सप्तर्षिभिः, दक्षादिभिः प्रजापतिभिः च या सृष्टा। सवित्री अपि स्वायम्भुवादिभिः मनुभिः अपि जनिता; ब्रह्मा तां धर्मपत्नीं चकार, सुतमातृकां प्रियाम्। कथं ब्रह्मा तां धर्मपत्नीं सद्गुणसम्पन्नां, सुमुखीं, त्यक्त्वा, अन्यां पत्नीं इच्छितवान्? का सा, कस्य दुहिता, का तस्याः रूपलावण्यसम्पदा, कस्य दर्शिता, केन दृष्टा? या देवी मनोहररूपा, यां दृष्ट्वा देवेशः कामवशं गतः, सा किम्? सा वर्णे रूपे च सवित्र्याः अपि श्रेयान्, सा भगवतः सर्वलोकनाथस्य मनः मोहयामास। सर्वं विस्तारतः कथय—कथं स देवः तां लोकसुन्दरीं गृहीत्वा, यज्ञारम्भं च कृतवान्? तां तत्र ब्रह्मणा सह दृष्ट्वा, सवित्री किं चकार? तदा ब्रह्मा तस्याः प्रति किम् आचरितवान्? तदा सवित्री ब्रह्माणं प्रति किम् उक्तवती? उक्तम् अनुक्तं वा यत्, तत् सर्वं श्रोतुम् अर्हसि। तत्र त्वया किं कृतम्—क्रोधः उत क्षमा? यत् कृतं, यत् दृष्टं, यत् उक्तं तत्र, तत् सर्वं इतः वद। अत्र विस्तरेण पितामहस्य कर्माणि, यज्ञस्य च परमं विधानं श्रोतुम् इच्छामि। विधेः क्रमं, आरम्भं, होतारं स्वयम्, होतुः भागविभागं, प्रथमं हविः कस्य समर्पितम्— कथं भगवतः विष्णोः साहाय्यं, केन, केन प्रकारेण, अमरैः किम् कृतम्—इति सर्वं कथय। कथं स्वर्गलोकं त्यक्त्वा मर्त्यलोकं प्राप्तवान्? गृह्याग्निः, अन्वाहार्य, दक्षिणाग्निः, आहवनीयाग्निः, वेदी, स्रुच्, कुम्भी, चमसः, आवभृथं च—कथं स त्रयम् अग्निं कृतवान्, हविः वहनाय, कथं देवतानां भागिनः कृतवान्, पितॄणां पिण्डभागिनः— भागार्थं, यज्ञविधानात्, के यज्ञाः, के कर्मणि कृतानि, यूपाः, समिधः, कुशाः, सोमः, पावकः, परिधयः च—यज्ञद्रव्याणि कथं ब्रह्मणा निर्मितानि, कः प्राचीनकाले पितामहकर्मणा प्रसिद्धः— क्षणाः, निमेषाः, काष्ठाः, एककाष्ठा, मुहूर्ताः, तिथयः, मासाः, दिवसाः, संवत्सरः च—इति सर्वं विस्तारतः कथय।