शृणु, धर्मप्रिय भीष्म, गृहमध्ये त्रिविधं जीवनमार्गं श्रेयस्करं प्रवदन्ति, यथा चतुर्विधः आश्रमधर्मः परमं श्रेयः प्रदायको भवति। यः कश्चित् पूर्णत्वं कामयेत्, स सर्वाणि पूर्वोक्तसंयमान् आचरितुमर्हति, यथा पाट्रपात्रिक, शिलाचल, कपोतवृत्तिपरायणाः अपि तान् नियमाः पालयन्ति। यत्रैतानि जीविकोपायाः दृश्यन्ते, स देशः समृद्धिं लभते, दशपूर्वपितॄन् दशोत्तरपितॄंश्च शुद्धिं नयति। यः कोऽपि क्लेशरहितः गृहस्थाश्रममपि सम्यगाचरति, स चक्रधराणां लोकं समनुतिष्ठति। इन्द्रियजयिनां तु एष एव पन्थाः निर्दिष्टः; संयतचित्तानां गृहस्थानां स्वर्गलोकः प्रतिष्ठितः। ब्रह्मणा स्थापितोऽयं धर्मः, तस्मात् यः गृहस्थाश्रमात् परित्यजति, स द्वितीयं आश्रमं प्राप्य स्वर्गे सम्मानं लभते। अथ तृतीयं आश्रमं, वानप्रस्थधर्मं, शृणु। यदा गृहस्थः स्वदेहे वाल्यं पश्यति, श्मश्रु केशश्च धूम्रवर्णाः भवन्ति, तथा पुत्रस्य पुत्रान् दृष्ट्वा, स वनं प्रति गन्तव्यम्; गृहस्थधर्मे श्रान्तस्य वानप्रस्थाश्रमः नियत एव। एते धर्माः, हे भीष्म, सर्वलोकाश्रयाणां महात्मनाम्, यः दीक्षां कृत्वा तीर्थेषु वसन्ति, गृहीतसंन्यासाः भवन्ति। ते ज्ञाना-बलसम्पन्नाः, सत्यशौचधृतिसंयुक्ताः, तृतीयं जीवनभागं वने वासं कुर्वन्ति। तत्र ते पूर्ववत् अग्नीन् पालयन्ति, यज्ञनिष्ठाः, संयताः, मिताहाराः, विष्णुभक्त्या युक्ताः च। तदा केवलं होमकर्माणि, यज्ञविधयः च, अप्लाविततण्डुलयवशाकपर्णैः, उन्मूल्य लब्धेन वा आहारं कुर्वन्ति। ग्रीष्मे हविर्भागान् ददति, हेमन्ते पञ्चमासेषु च; वानप्रस्थे चत्वारः वृत्तयः स्मृताः। केचित् यत् लभन्ते तत् क्षिप्रमेव खादन्ति, केचित् मासपर्यन्तं, केचित् संवत्सरपर्यन्तम्, अन्ये द्वादशवर्षपर्यन्तं सञ्चिन्वन्ति। एते अतिथिपूजनाय यज्ञार्थं च कुर्वन्ति; वर्षासु वायुविहारिणः भवन्ति, शिशिरे जलाश्रिताः। ग्रीष्मे पञ्चाग्नितपसा युक्ताः, शरदि मधुराहारभाजः, पृथिव्यां पादाग्रगामिनः अपि दृश्यन्ते। ते स्थित्वा वा उपविष्टाः, शेषेऽपि न शय्यां कुर्वन्ति; केचित् मुसलपेषणेन, केचित् शिलापेषणेन आहारं पचन्ति। केचित् शुक्लपक्षे, अन्ये कृष्णपक्षे, अन्ये नियमानुसारं यवपेयपानं कुर्वन्ति। केचित् मूलैः, अन्ये फलैः, अन्ये जलमात्रेण जीवितं कुर्वन्ति; दृढव्रताः सदा वैखानसधर्मे स्थिताः। एषां विविधाः दीक्षा विधायन्ते; चतुर्थः उपनिषद् धर्मः सर्वेषां सामान्यः प्रभवति। वानप्रस्थगृहस्थयोः द्वयोरपि एकवयस्योः सततं प्रवृत्तिः दृश्यते, विशेषतः ब्राह्मणेषु ये सर्वार्थदर्शिनः। अगस्त्यः सप्तर्षयः, मधुच्छन्दाः, गवेषणः, संकृति, सदिवः, भाण्डिर्यवप्रः, अथर्वणः, अहोवीर्यः, काम्यः, स्थाणुः, मेधातिथिः, बुधः, मनोवाकः, शिनिवाकः, शून्यपालः, कृतव्रणः च—एते धर्मनिष्ठाः स्वर्गं प्राप्तवन्तः; एषां धर्म एव प्राचीनः, यथा यायावराणां गणाः। ये च ब्रह्मणः, देवेश्वरं सम्यगर्चयित्वा, वने स्थिताः, धर्मसूक्ष्मदर्शिनः, घोरतपसः, मोहं त्यक्त्वा, निर्मोहाः, तारा-रहिताः, निर्भयाः, गृहम् उत्सृज्य गताः दृश्यन्ते। जरया क्षीणाः, व्याधिभिः पीडिताः, ते चतुर्थं शेषमाश्रमं वानप्रस्थाश्रमं प्राप्नुवन्ति। यः सद्यस्कीयं कर्म करोति, सर्ववेदान् सम्यग्दक्षिणया जुहोति, आत्मयाजी, शान्तचित्तः, आत्मनि रममाणः, आत्मन्येव शरणं गच्छति। स आत्मन्यग्निं स्थापयित्वा, सर्वस्वं परित्यज्य, सदा यज्ञहविर्ददाति। नित्ययाजिनां तु आत्मपूजा यज्ञात् प्रवर्तते; त्र्यग्नीन् सम्यक् परित्यज्य, आत्मन्यात्मना तान् क्षिप्रमेव लयं नयेत्। यत् किञ्चित् लभते वा प्राप्नोति, तद् अवमानं विना भुञ्जीत; वानप्रस्थाश्रमे स्थितः केश-लोहित-नखानि त्यजेत्। आश्रमान्तरं क्षणेन गच्छन्, शुभकर्मणा विशुद्धः, द्विजः सर्वभूतेभ्यः अभयदानं दत्वा, संन्यासं कृत्वा, मोक्षं प्राप्नोति। तस्य लोकाः प्रकाशमयाः भवन्ति, मरणानन्तरं च अनन्तं प्राप्नोति; सदाचारः, निर्मलः, न किञ्चिद् इच्छति, निहितकर्मफले। क्रोधमोहौ परित्यज्य, विवादं विहाय, आत्मनि स्थितः, मित्रशत्रुषु समदृष्टिः, शास्त्राभावेऽपि न विचाल्यते। आत्मयाजी यं यं भावं कामयते, स निःसंशयं प्राप्नोति; धर्मनिष्ठः, आत्मसंयतः, ततः श्रेष्ठगुणैः युक्तः, त्रीन् आश्रमान् अतिक्रामति। चतुर्थः परमाश्रमः उच्यते; तस्य वर्णनं शृणु, यः परमं शरणम्। पूर्वाश्रमकृत्यं सम्प्राप्य, ततः परमं प्राप्नोति। एकचित्तेन शृणु, यत् सत्कर्म परमात्मार्थं निर्दिष्टं; काषायवस्त्रं धारयित्वा, त्रिषु संन्यासमार्गेषु स्थितव्यं। यः परमं पदं गच्छति, अनुत्तमं यायावरमार्गं, गार्हस्थ्यं परित्यज्य, तस्य जीवनमार्गं अपि शृणु। एकाकी, अनुग्राहकः विना, स सिद्ध्यर्थं धर्मं आचरति; एकचारी, सम्यग्दर्शी, न त्यजति, न पतति। अनग्निः, अनिकेतनः, ग्रामे भिक्षां याचेत, शय्यां न व्यवस्थापयेत्, मुनिभावे स्थितः स्यात्। एवं चतुर्विध आश्रमधर्मः, उत्तमो मार्गः, परमपुरुषार्थप्रदः, श्रेयोमार्गः च उच्यते।