स्वस्य भार्यायां निष्ठः, आत्मनिग्रहशीलः, कर्मकुशलः, जितेन्द्रियः, याज्ञिकैः, ऋत्विजः, आचार्यैः, मातुलैः, अतिथिभिः परिवृतः गृहस्थः तिष्ठति। वृद्धैः, बालकैः, रोगिभिः, वैद्यैः, बान्धवैः, स्वजनैः, मित्रैः, मातृपितृभ्यां, श्वशुरेण, भ्रात्रा, पुत्रेण, भार्यया च सह सदा वर्तते। कन्यया, दासैः सह विवादं न कुर्यात्; एतेषु कलहं वर्जयन् सर्वपापात् विमुक्तः भवति। एतेषु विजित्य सर्वलोकान् विजयति—नात्र संशयः। आचार्यः ब्रह्मलोकस्य नाथः, पिता प्रजापति-लोकस्य नाथः, अतिथि सर्वलोकस्य नाथः, ऋत्विक् वेदलोकस्य नाथः। श्वशुरः अप्सरसां मध्ये नाथः, बान्धवः वैश्वदेव-लोकस्य नाथः। स्वजनः मित्राणि च पृथिव्यां दिशां नाथः; माता, मातुलः, वृद्धः, बालकः, रोगी च आकाशे शक्तिमन्तः। पुरोहितः ऋषीणां मध्ये नाथः, शरणागतः साध्यलोकस्य रक्षकः; वैद्यः अश्वलोकस्य नाथः, भ्राता वसूनां लोकस्य रक्षकः। भार्या चन्द्रलोकस्य राणी, कन्या अप्सरसां गृहे; ज्येष्ठभ्राता पितृतुल्यः, भार्या पुत्रः च स्वदेहः। लेखकः, दासः, कन्या च विशेषतः दयया उपेक्षणीयाः; तस्मात्, एतेषु यदि कश्चन तिरस्कृतः भवति, सः सदा सहनशीलः स्यात्। धर्मनिष्ठः गृहस्थः, श्रमजयः, बहूनि कर्माणि न आरभेत्; धर्मिष्ठः केवलं अल्पानि आरभेत्। त्रिविधः गृहस्थाश्रमः, प्रत्येकः परमं श्रेयः प्रदत्तः; चतुर्विधः जीवनविभागः अपि श्रेयः इति कथ्यते। यस्य सिद्धिं इच्छति, तेन पूर्वोक्तानि नियमाः पालनीयाः; कुम्भधारिणः, शीलवन्तः, कपोतवृत्तिनः अपि तान् पालन्ति। यत्र एते जीविकाविधयः दृश्यन्ते, तत्र प्रदेशः समृद्धः भवति; सः दश पूर्वपितृणां, दशोत्तरपितृणां च शुद्धिम् करोति। ये दुःखरहिताः गृहस्थाश्रमं चरन्ति, ते चक्रधारिणां लोकं प्राप्नुवन्ति। जितेन्द्रियाणां गृहस्थपथः नियतः; स्वसंयमिनां गृहस्थानां स्वर्गलोकः प्रतिष्ठितः। ब्रह्मणा स्थापितः अयं आश्रमः, त्यक्त्वा द्वितीयं आश्रमं गच्छति, यत्र स्वर्गे सम्मानं लभते। तृतीयं वनप्रस्थाश्रमं वक्ष्यामि; शृणु—गृहस्थः स्वशरीरे झरितं, श्मश्रुं च दृष्ट्वा, यदा पुत्रस्य अपि पुत्रः भवति, तदा सः वनं गच्छेत्; गृहस्थानां श्रमितानां व्रतानां वनप्रस्थाश्रमः विधीयते। भिष्म, शृणु—ये सर्वलोकस्य आश्रयः, ते दीक्षा कृत्वा, पुण्यस्थलेषु वसन्ति, संसारात् निवृत्ताः। ये ज्ञानबलसम्पन्नाः, सत्यशुद्धिसंयमयुक्ताः, जीवनस्य तृतीयं भागं वनप्रस्थाश्रमे यापयन्ति। पूर्ववत् अग्निं सेवेत, यज्ञनिष्ठः, संयमितः, अल्पाहारः, विष्णुभक्तः च भवेत्। तस्मिन्नेव कालः, केवलं अग्निहोत्रं, यज्ञसामग्री च, अनावृष्टधान्येन, यवेन, वन्यशाकेन, शीलिताहारः च यज्ञं कुर्यात्। ग्रीष्मे यज्ञाहारं दद्यात्, शरद्वन्तु पंचमासेषु च; वनप्रस्थाश्रमे चतुर्विधं जीविकाविधानं स्मृतम्। कश्चित् तत्क्षणं प्राप्तं खादति, कश्चित् मासपर्यन्तं, कश्चित् वर्षपर्यन्तं, अन्यः द्वादशवर्षपर्यन्तं खादति। अतिथिसेवायै, यज्ञाय च एतत् कृतम्; वर्षासु खुलं वसन्ति, शीतकाले जलं आश्रयन्ति। ग्रीष्मे पञ्चाग्नितपः, शरद्वन्तु अमृताहारः; भूमौ विचरन्ति, पादाग्रेषु स्थित्वा। स्थित्वा, उपविष्टः, विश्रामे अपि तिष्ठन्ति; कश्चित् मुसलपेषणेन, कश्चित् शिलापेषणेन खादति। कश्चित् शुक्लपक्षे, कश्चित् कृष्णपक्षे, कश्चित् नियमानुसारं जौकषायं पिबन्ति। कश्चित् मूलैः, कश्चित् फलैः, कश्चित् केवलं जलैः जीवन्ति; व्रतानिष्ठाः वैखानसाः नियमानुसारं वर्तन्ति। एते चान्ये च दीक्षाविधानानि धैर्यवन्तः कुर्वन्ति; चतुर्थः उपनिषद् धर्मः सर्वेषां सामान्यः। वनप्रस्थः गृहस्थः च सततं तिष्ठन्ति, हे प्रिय, तत्र एव युगे, ब्राह्मणेषु सर्वार्थदर्शिषु। अगस्त्यः सप्तर्षयः, मधुच्छन्दसः, गवेषणः, संकृति, सदिवः, भण्डिर्यवप्रः, अथर्वणः, अहोवीर्यः, काम्यः, स्थाणुः, मेधातिथिः, बुधः, मनोवाकः, शिनिवाकः, शून्यपालः, कृतव्रणः इत्यादयः। एते धर्मनिष्ठाः स्वकार्ये प्रवृत्ताः स्वर्गं प्राप्तवन्तः; एते प्रत्यक्षधर्मानुगाः, यथा चरकसङ्घाः। देवनाथं पूज्य, ब्राह्मणाः यः वनं गतः, धर्मसूक्ष्मदर्शिनः, तपस्विनः, मोहम् त्यक्त्वा, निर्भयः, नक्षत्ररहितः, गच्छन्ति। वृद्ध्याऽपि, व्याधिभिः पीडिताः, तृतीयं आश्रमं गच्छन्ति, पूर्वं त्यक्त्वा। सद्यस्कविधिं कृत्वा, सर्ववेदान् यथादानं समर्प्य, आत्मयाजकः, सौम्यचित्तः, आत्मनि रममाणः, आत्मनि शरणं यः गच्छति। अन्तः अग्निं स्थापयित्वा, सर्वसंपत्ति त्यक्त्वा, सद्यस्कः सदा यज्ञं, होमं च अत्र कुर्यात्। यः सदा याजकः, तस्य आत्मपूजा यज्ञात् आरभ्यते; त्र्यग्निं सम्यक् त्यक्त्वा, तान् त्वरितं आत्मनि आत्मना संन्यस्येत्।