पुष्करवनस्य महिमा एवं प्रवृत्तः। भूमिजाः, जलजाः, स्वेदजाः, अण्डजाः, गर्भजाः—कामयुक्ताः वा अकामाः वा—ये जना वनमध्ये पुष्करे मृत्युमुपयान्ति, ते सूर्यसमानदीप्तैः विमानैः ब्रह्मलोकं याति। कलियुगे पापप्रवृत्ताः जनाः दुःखिताः सन्ति। अन्यथा धर्मः स्वर्गः च प्राप्तुं न शक्यते; किन्तु ये पुरुषाः पुष्करे निवसन्ति, ब्रह्मपूजायाम् निष्ठिताः, ते कलियुगे स्वार्थं सम्पादयन्ति, अन्ये फलहीनाः दुःखं भजन्ति। यः पुरुषः रात्रौ पञ्चेन्द्रियैः कामक्रोधाधीनः कृतं पापं कर्मणा, मनसा, वाचा करोति, सः यदि प्रभाते पुष्करे ब्रह्मणं समागत्य शुद्धः भवति, तस्य पापं नश्यति। सूर्यस्योदयात् यावत् दृष्टिः आकाशे समुत्थिता, तावत् शुद्धः सन् पापात् विमुक्तः भवति। मनसा ध्यानं कृत्वा, ब्रह्मयोगेन च पापं निवारयति; मध्याह्ने ब्रह्मदर्शनात् पापविमुक्तिः भवति। यदि मध्याह्नात् सन्ध्यापर्यन्तं इन्द्रियैः पापं कुर्यात्, सन्ध्यायाः ब्रह्मदर्शनमात्रेण विमुक्तिः स्यात्। यः पुरुषः कामवशात् श्रोत्रादि सर्वेन्द्रियविषयेषु रमते, किन्तु पुष्करे ब्रह्मनिष्ठः तपस्यां स्थितः तिष्ठति, सः पुष्करवनमध्ये स्वादु आहारं सेवमानः, यदि त्रिः प्रतिदिनं खादति अपि, वायुभक्षसमः इति गण्यते। पुष्करे पुण्यकर्मिणः महान् भोगः लभ्यते, क्षेत्रस्य बलात्। यथा समुद्रः अन्यैः जलाशयैः न तुल्यः, तथा पुष्करः अन्यैः तीर्थैः न तुल्यः। पुष्करवनं गुणैः सर्वतीर्थेभ्यः श्रेष्ठम्, इदानीं तत्र स्थितानां वर्णयामि। सर्वे देवाः—इन्द्रः, विष्णुः, गजमुखः (गणेशः), कुमारः, रेवन्तः, सूर्यः—शिवदूती देवी, कल्याणप्रदा कन्या च—एते पुण्यकर्मिणां तपसा, संयमेन, पूजया च नित्यं तुष्टाः सन्ति। अन्यत्र महाव्रतानि, उपवासाः, यज्ञाः च कृताः अपि, यः पुष्करवनस्य मुख्यस्थले प्रयासरहितः तिष्ठति, सः द्विजः सर्वकामानां सिद्धिं प्राप्य, ब्रह्मणः समं परमं अक्षरं पदं गच्छति। कृतयुगे द्वादशवर्षाणि, त्रेतायां एकवर्षः, द्वापरे एकमासः, कलियुगे एकं दिनं रात्रिः च—एवं कालभेदेन फलप्राप्तिः भवति, भीष्म। पुष्करे स्थायिनः इदं फलम् लभन्ति, यथा पूर्वं ब्रह्मणा देवदेवेन उक्तम्। पृथिव्यां अन्यत् क्षेत्रं न विद्यते यत् इदं श्रेष्ठम्; अतः सर्वप्रयत्नेन अस्मिन्नेव वने शरणं गृहीतव्यम्। गृहस्थः, ब्रह्मचारी, वानप्रस्थः, संन्यासी—ये शास्त्रानुसारं कर्म कुर्वन्ति, सर्वे परमं पदं यान्ति। यः कश्चन आश्रमे धर्मं यथाविधि आचरति, रागद्वेषवर्जितः, सः परत्र सम्मानं लभते। अत्रैव सम्स्थाने ब्रह्मणः सीढिः स्थापिता; तया आश्रित्य ब्रह्मलोकं सम्मानं प्राप्नोति। ब्रह्मचारी, अनसूयः, जीवनस्य चतुर्थांशं आचार्यस्य वा पुत्रस्य सह यापयेत्, धर्मार्थनिपुणः स्यात्। ज्ञानकामः शिष्यः आचार्यस्य समीपे अध्ययनं कुर्यात्, कर्मकाण्डात् पृथक्; आह्वाने तु नियतं दक्षिणां दत्त्वा शरणं गच्छेत्। आचार्यगृहे शिष्यः अन्तिमः शय्यायां, प्रथमः उत्तिष्ठति; यत् यत् कार्यं, तत् तत् कर्तव्यं। सर्वकार्याणि कृत्वा, आचार्यस्य पार्श्वे स्थित्वा, सिद्धानि मन्येत्; सेवकः स्यात्, सर्वकार्येषु दक्षः। शुद्धः, समर्थः, गुणसम्पन्नः, आचार्यपृच्छायाम् एव वदेत्; इन्द्रियसंयमी, एकचित्तः, आचार्यं अवलोकयेत्। आचार्यभोजनात् पूर्वं न खादेत्, आचार्यपानात् पूर्वं न पिबेत्; आचार्यस्थितौ न उपविशत्, जाग्रति आचार्ये न शयीत। उभाभ्यां हस्ताभ्यां आचार्यपादौ मृदु स्पृशेत्; दक्षिणपादं दक्षिणहस्तेन, वामं वामेन, मृदुस्पर्शं कुर्यात्। प्रणामं कृत्वा, यत् कार्यं, तद् आचार्याय निवेदयेत्—"आर्य, इदं करिष्यामि" वा "इदं कृतं मया" इति। सर्वं निवेद्य, यत् धनं लब्धं, आचार्याय दत्त्वा, पुनः कार्यं सम्पूर्णं दर्शयेत्। यत् गन्धं, यत् रसं पूर्वं त्यक्तं, अध्ययनान्ते तद् सेवनं कर्तव्यम्; एषा निःसृतिः। ब्रह्मचारिणः सर्वनियमाः यथावर्णिताः, ते गुरुभक्तेन अनुसर्तव्या। आचार्यं यथाशक्ति प्रसन्नं कृत्वा, शिष्यः उचिते आश्रमे एव वर्तेत, अनौचित्यं वर्जयेत्। द्विजः, वेदान्, वेदाङ्गानि, अर्थं च आचार्यस्य मुखात्, भिक्षया जीवन्, भूमौ शयन्, अधीत्य, व्रतम् सम्पूर्णं कृत्वा, दक्षिणां दत्त्वा, अध्ययनं समाप्तं कुर्यात्। गुणसम्पन्नः, पत्न्या सह, अग्निं स्थाप्य, गृहस्थः जीवनस्य द्वितीयभागे कर्माणि कुर्यात्। ऋषिभिः चत्वारः गृहस्थमार्गाः स्थापिताः—प्रथमः शालिपिण्डनिधिः, द्वितीयः कुम्भनिधिः। तृतीयः अश्वस्तनः, चतुर्थः कपोतवत्; एतेषु धर्मेण, जगज्जयेन च, श्रेष्ठतमः, हीनतमः च निर्णीयते।