भीष्मः उवाच—देवदेवस्य ब्रह्मणः प्रसादात्, पुण्यशिलस्य तस्य महात्मनः, श्रेयांसि धर्माः तु आचाररूपाणि एव, यैः यः कृत्स्नं क्षेत्रकर्मसु निष्ठितः भवति। ये स्वधर्मनिष्ठाः, जितक्रोधाः, जितेन्द्रियाः च, ते ब्रह्मलोकं प्राप्नुवन्ति—एष मम न विस्मयः। नूनं द्विजातयः अपि, व्रतैः पद्मादिभिः विना, अन्यान् लोकान् प्राप्नुवन्ति। स्त्रियः, म्लेच्छाः, शूद्राः, खगाः, पशवः, मृगाः, मूकाः, जडाः, अन्धाः, बधिराः—ये तपोविहीनाः, संयमशून्याः च—एतेषां गतिः का इति ब्राह्मण, यः पुष्करे वसन्ति, स्त्रियः, म्लेच्छाः, शूद्राः, पशवः, पक्षिणः, मृगाः च, तेषां गतिं वद। तदा ब्राह्मणः उवाच—हे भीष्म, ये पुष्करे म्रियन्ते—स्त्रियः, म्लेच्छाः, शूद्राः, पशवः, पक्षिणः, मृगाः च—ते दिव्यदेहाः भूत्वा, सूर्यसदृशैः विमानैः, ब्रह्मलोकं यान्ति। तत्र दिव्यपरिवारैः भूषिताः, सुवर्णमयैः पताकाभिः, सुवर्णवैडूर्यसोपानैः, रत्नमयस्तम्भैः च शोभिताः भवन्ति। सर्वकामसंपदं भुञ्जते, कामधेनुभिः सहिताः, सहस्रनार्यः परिवृताः। महात्मानः ब्रह्मलोकं च इच्छितान् अन्यान् लोकान् च प्राप्नुवन्ति; ततः तस्मात् लोकात् पतित्वा, क्रमशः द्वीपेषु जायन्ते। यः द्विजातिः पुण्यकुले, समृद्धधन्यः भवति; ये तु तिर्यग्योनौ पतन्ति—सर्पाः, कीटाः, पिपीलिकाः च—भूमिजाः, आप्जाः, स्वेदजाः, अण्डजाः, जरायुजाः, कामतः वा अकामतः वा, ये पुष्करवने म्रियन्ति, ते अपि सूर्यसदृशैः विमानैः ब्रह्मलोकं यान्ति। कलियुगे तु पापप्रवृत्ताः जनाः सन्ति। अन्येन उपायेन धर्मस्वर्गौ न लभ्येते; ये तु पुष्करे निवसन्ति, ब्रह्मपूजायाम् अनुष्ठिताः, ते प्रयोजनं साधयन्ति; अन्ये फलहीनाः दुःखमाप्नुवन्ति। यत्पापं रात्रौ पञ्चेन्द्रियैः, कर्मणा, मनसा, वाचा, कामक्रोधवशात् कृतम्, यदि सः प्रातःकाले पुष्करे पितामहम् उपगम्य शुद्धः भवति, सः तेन पापेन विमुच्यते, सूर्योदयसमये शुद्धः सन् आदित्यस्य साक्षात् उपस्थितः। मनसि ध्यानयोगेन, ब्रह्मसाक्षात्कारस्य अभ्यासेन पापं नश्यति; मध्याह्ने ब्रह्मदर्शनात् पापात् विमुक्तिः। यदि मध्याह्नात् सायंतनपर्यन्तं पापं कुर्यात्, केवलं पितामहस्य सन्ध्यां दर्शनात् सः मुच्यते। यः कामवशात् विषयान् भुञ्जानः अपि पुष्करे ब्रह्मनिष्ठः तपोनिष्ठः च भवति, पुष्करवने स्थित्वा, स्वादु भोजनं कुर्वन्, यदि त्रिवारं दिनं भुञ्जीत, तथापि वायुभक्षवत् समः मन्यते। पुण्यकर्मणः ये नराः पुष्करे वसन्ति, ते क्षेत्रशक्त्या महाभोगान् प्राप्नुवन्ति। यथा महोदधिः अन्यैः जलाशयैः न तुल्यते, तथा पुष्करतीर्थस्य समं तीर्थं नास्ति। पुष्करवनस्य गुणैः अन्यत् क्षेत्रं नास्ति; अधुना अन्यान् अपि पुष्करे स्थितान् कथयामि। सर्वे देवाः—इन्द्रादयः, विष्णुः, गजाननः, कुमारः, रेवन्तः, सूर्यः च—शिवदूती देवी, सदा कल्याणप्रदा कन्या—एते पुण्यात्मनां तपसा, संयमेन, पूजया च तृप्यन्ति। अन्यत्र महाव्रतानि, उपवासाः, यज्ञाः च कृत्वापि, यः पुष्करवनस्य मुख्ये क्षेत्रे सहजेन स्थितः, स द्विजातिः सर्वकामसिद्धिं प्राप्य, पितामहतुल्यं परमं अक्षरं पदं यान्ति। कृतयुगे द्वादशवर्षाणि, त्रेतायां संवत्सरः, द्वापरे मासः, कलियुगे तु एकं अहोरात्रं एव, हे भीष्म, फलप्राप्तिः। एतस्मिन्नेव क्षेत्रे वसतां फलं लभ्यते, यथा पूर्वं मम ब्रह्मणा उक्तम्। न हि अन्यत् क्षेत्रं पृथिव्यां एतस्मात् श्रेष्ठम्; अतः सर्वयत्नेन अस्मिन्वने शरणं गन्तव्यम्। गृही, ब्रह्मचारी, वानप्रस्थः, यतिः वा, यः यथाविधि आचरति, सर्वे परमं पदं यान्ति। यः कश्चित् आश्रमे धर्मं सम्यक् आचरेत्, रागद्वेषरहितः, सः परत्र पूज्यते। अत्रैव चतुर्दिशं ब्रह्मणः सोपानं प्रतिष्ठितम्; तस्मिन्नेव सोपाने स्थित्वा, ब्रह्मलोके पूज्यते। ब्रह्मचारी अनसूयुः, चतुर्थांशं कालस्य आचार्येण वा आचार्यपुत्रेण सह यापयेत्, धर्मार्थकुशलः स्यात्। विद्याम् इच्छन्, आचार्यस्य समीपे अधीयीत, कर्मसु वियुक्तः; आह्वाने तु विधिवत् दक्षिणां दत्वा, आचार्ये शरणं याचेत्। आचार्यगृहे शयने अन्त्यः, उत्तिष्ठने आद्यः स्यात्; शिष्यस्य यत् कर्तव्यं, तत् सर्वं आचर्येत्। सर्वं कृतं ज्ञात्वा, आचार्यस्य पार्श्वे स्थित्वा, सेवकः सर्वकर्मणि दक्षः स्यात्। शुचिः, समर्थः, गुणसम्पन्नः, पृष्टः वा प्रतिवक्तुं वदेत्; जितेन्द्रियः, एकचित्तः, आचार्यं निरन्तरं पश्येत्। आचार्ये भोजनं कृत्वा, शिष्यः ततः भोजनं कुर्यात्; आचार्ये पानं कृत्वा, ततः पिबेत्; आचार्ये स्थिते, न स्वयम् उपविशत्; आचार्ये जाग्रति, न शयीत। उभाभ्यां हस्ताभ्यां शनैः आचार्यस्य पादौ स्पृशेत्; दक्षिणेन हस्तेन दक्षिणं पादं, वामेन वामं च, मृदुना दलेन सम्पीडयेत्। एवं, हे राजन्, पुष्करक्षेत्रस्य माहात्म्यं धर्मस्य चोपदेशः, श्रुत्वा श्रद्धया अनुष्ठेयः।