पुलस्त्यः उवाच— पुरुषाः स्त्रियः च, ये च वर्णाश्रमधर्मे स्थिताः, ते तत्र निवसन्तु, स्वधर्मे स्वाचार्ये च निष्ठाः, कपटमोहवर्जिताः। कर्मणा, मनसा, वाचा च ब्रह्मणि निष्ठाः, जितेन्द्रियाः, असूयाम् अल्पत्वं च त्यक्त्वा, सर्वभूतहिते रताः स्युः। ततः भीष्मः पप्रच्छ— केन कर्मणा इह पुरुषः ब्रह्मभक्तः इति कथ्यते? के च ब्रह्मभक्ताः मनुष्यानां मध्ये कीर्त्यन्ते? तद् मे कथय। पुलस्त्यः प्रत्युवाच— त्रिविधा ब्रह्मभक्तिः वर्ण्यते, या मनसा, वाचा, कायेन च उत्पन्ना; सा लौकिकी, वैदिकी, आध्यात्मिकी च भवति। या ध्यानसामाधिबुद्ध्या वेदार्थस्मरणया च ब्रह्मणि हर्षं जनयति, सा मानसिकी भक्तिः इति कथ्यते। मन्त्रजपश्च, वेदपाठः, नमस्कारः, अग्निध्यानं, पितृकार्यं, विधिजपः च वाचिकी भक्तिः इति स्मृता। व्रतैः, उपवासैः, नियमैः, इन्द्रियनिग्रहैः, सुवर्णरत्नाभरणैः, चन्द्रायणादिव्रतैः, ब्रह्मकृच्छ्रादिव्रतैः च कायिकी भक्तिः इति घोषितम्। त्रिविधा सा भक्तिः द्विजातीनां सम्बद्धा। गोघृतं, क्षीरं, दधि, रत्नानि, दीपाः, कुशः, जलम्, गन्धमाल्यविविधानि, धातुसंस्कृतद्रव्याणि, घृतं, गुग्गुलुधूपः, कृष्णागुरुगन्धः, सुवर्णरत्नाभरणानि, शोभामाल्यैः च, नृत्यगीतवाद्यैः, दानवस्त्रैः, अन्नपानभक्ष्यैः च पूजा पुरुषैः क्रियते। यदा पितामहस्य (ब्रह्मणः) पूजायां सा भक्तिः लौकिकी इति गण्यते; या वैदिकमन्त्रहोमैः क्रियते, सा वैदिकी भक्तिः। अमावास्यायां वा पूर्णमास्यां अग्निहोत्रं कार्यम्; दानं, पिण्डप्रदानं, चारुयोजनं च प्रशस्तम्। यज्ञः, स्थैर्यं, सोमपानम्, सर्वयागाः, ऋग्यजुःसामपाठः, संहिताध्ययनं च विधिवत् क्रियन्ते; एषा वैदिकी भक्तिः। अग्नि, पृथिवी, वायु, आकाश, जल, चन्द्र, सूर्ये पूजायाः सर्वाणि कर्माणि ब्रह्मदेवतायुक्तानि इति। परं, आध्यात्मिकी ब्रह्मभक्तिः द्विविधा इति कथ्यते। सांख्यः नामान्यः पद्धतिः अस्ति, या योगात् उत्पन्ना; तस्य वर्गीकरणं मम शृणु। प्रधानेन आरभ्य चतुर्विंशतिः तत्त्वानि सांख्यैः गण्यन्ते। तानि जडानि, भोग्यवस्तूनि; पुरुषः पंचविंशः। पुरुषः चेतनः, भोक्ता, न कर्मकर्ता। आत्मा नित्यः, अव्ययः, कारणाध्यक्षः, प्रेरकः। पुरुषः अव्यक्तः, नित्यः, कारणं, पितामहः च। तत्त्वसृष्टिः, भावसृष्टिः, भूतसृष्टिः च सांख्यगणनानुसारं; प्रधाने गुणाः सन्ति। साम्यं, ऐश्वर्यं, प्रधाना, भेदः, कारणता, ब्रह्मत्वं, काम्यता च इति एताः कथ्यन्ते। प्रधानेन उपयोगशक्ति भेदः इति; सर्वत्र ब्रह्मपुरुषः कर्ता अपि अकर्ता। प्रधाने चेतनता साम्यं इति; तत्त्वानां भेदः, तेषां कारणानि च। प्रयोजनं, अप्रयोजनं, ऐश्वर्यं— तत्त्वगणनया; एवं सांख्यः पण्डितैः निश्चितार्थः इति कथ्यते। एवं तत्त्वसमूहः तेषां गणना; ब्रह्मतत्त्वस्य श्रेष्ठता श्रुत्वा, बुद्धिमन्तः सत्यम् अवगच्छन्ति। सांख्यकर्तृणां भक्तिः एषा पुण्यैः आध्यात्मिकी इति स्थापिता; योगसमुत्थां भक्तिं अपि शृणु, हे पितामह। यः प्राणायामनिष्ठः, नित्यध्यानपरः, जितेन्द्रियः, भिक्षान्नभोजी, व्रतानुष्ठायी, सर्वेन्द्रियनिग्रही च स्यात्। हृदि ध्यानं कुर्यात्, प्रजापतेः ध्यानं, हृदयकमले स्थितं, रक्तवदनं, सुनेत्रं च। तस्य वदनं सर्वतः दीप्तिमान्, कटी ब्रह्मसूत्रेण भूषिता, चतुर्मुखः, चतुर्भुजः, वराभयकरौ। योगसमुत्थं सिद्धिं ब्रह्मपरं भक्तिं इति कथ्यते; यः देवतायां एवं भक्तिमान्, स ब्रह्मभक्तः इति कथ्यते। शृणु च, हे राजन्, पुण्यस्थलेषु स्थितानां आचारः यः स्मृतः, यः देवता स्वयम् ब्राह्मणविष्ण्वादिसभायाम् उक्तवान्। स पूर्वं विस्तरेण वर्णितः, सर्वेषां सन्निधौ; त्यक्तस्वामित्वमदसङ्गार्जनः। बान्धवेषु अनुरागरहितः, मृत्तिकाश्मसुवर्णेषु समः; सर्वभूतानां विविधकर्मणा अभयदायकः। नित्यं प्राणायामनिष्ठः, ध्यानपरः, यज्ञनिष्ठः, नित्यशुचिः, तपस्विधर्मनिष्ठः। ये ब्राह्मणाः पुण्यस्थलेषु वसन्ति, सांख्ययोगपद्धतिज्ञाः, धर्मविदः, संशयरहिताः, ते एतया विधया पूजां कुर्वन्ति। शृणु, हे पौष्कर, तेषां मध्ये ये पुण्यकानने मृत्युम् प्राप्ताः, तेषां उत्तमं फलम्— ते ब्रह्मणि दुर्गमं नित्यं योगम् प्राप्तवन्तः। तं प्राप्त्वा पुनर्जन्म न लभन्ते, यः मृत्युः जनयति; पुनरावृत्तिं त्यक्त्वा, ब्रह्मज्ञाननिष्ठाः भवन्ति। अन्येषां तु, ये लोके च आश्रमे च वसन्ति, पुनरावृत्तिः अस्ति; षडधीनिष्ठाः, गार्हस्थ्यनियमं अनुवर्तन्ति। यः यज्ञे सम्यक् आहूतः, मन्त्रैः विधिवत् आहुतीः यथाकालं ददाति, स महत् फलम् प्राप्नोति, सर्वदुःखवर्जितम्। सर्वेषु लोकेषु तस्य मार्गः न बाध्यते; दिव्यबलसम्पन्नः, स्वसखिभिः सहोन्नतिम् प्राप्नोति।