शृणु, महाभाग, पुराणकथामिमां, या ब्रह्मणः परमं क्षेत्रं त्रिषु लोकेषु पावनत्वेन प्रसिद्धं प्राचीनतमं च कथ्यते। तत्र ज्येष्ठं क्षेत्रं प्रथमं विज्ञेयं, यत् त्रैलोक्यस्य विशुद्धिकरं ब्रह्मसन्निधिं चाख्यायन्ति। मध्यमं तु विष्णोः क्षेत्रमिति विख्यातं, कनिष्ठं रुद्रस्य; सर्वेषां क्षेत्राणां ब्रह्मणा प्रथमतः सृष्टं, यद् वेदेषु गुह्यतमं परमं च क्षेत्रं कथितम्। तस्मिन्नेव वनं पुश्कराख्यं, यत्र स्वयं ब्रह्मा भगवान् सन्निधत्ते। स ब्रह्मा स्वयमेव तस्मिन्भूमिभागे प्रसादं दत्तवान्। द्विजातीनां सर्वेषां च भूमिस्थानां हितार्थं तद् भूमिक्षेत्रं सुवर्णरत्नमणिविशेषैः परिवेष्टितं वेदिकया समलङ्कृतम्। विविधरत्नखचितैः मणिभिः शोभितं, सर्वतो रम्यतमं तत्रैव ब्रह्मा, लोकपितामहः, प्रमुदितो वसति। तत्र विष्णुश्च रुद्रश्च, वसवोऽश्विनौ मरुतः सह महेन्द्रेण, दिविस्थाश्च देवाः सर्वे तत्रैव प्रमोदन्ते। एषा कथा यथार्थेन ते निगदिता, लोकानां हिताय, सम्यग्ग्रन्थानुसारं मन्त्रकर्मसमन्विता। ये द्विजातयः वेदार्थपारायणाः, गुरुषु सेवायामनिष्ठाः, ते सर्वे ब्रह्मणः समीपे स्थित्वा तेनैवाभिषिक्ता भवन्ति। एवं श्रुत्वा भीष्मः पप्रच्छ—"भगवन्, ये पुण्यक्षेत्रनिवासिनः ब्रह्मलोकप्राप्तिकामाः, ते पुश्करे वा वने वा केन प्रकारेण वर्तेरन्? एषां कर्तव्यं किं? किमत्र पुरुषैः, स्त्रीभिः, वर्णाश्रमस्थितैः वा कर्तव्यम्? सर्वं मे ब्रूहि।" तदा पुलस्त्यः प्रत्युवाच—"पुरुषाः स्त्रियश्च, वर्णाश्रमस्थिताश्च, स्वस्वधर्मनिष्ठाः, सत्याचारिणः, कपटमोहविवर्जिताः तत्र वसन्तु। कर्मणा, मनसा, वाचा च ब्रह्मनिष्ठाः, जितेन्द्रियाः, असूयामलिन्यवर्जिताः, सर्वभूतहितैषिणः स्युः।" भीष्मः पुनः पप्रच्छ—"कैर् कर्मभिः अत्र पुरुषः ब्रह्मनिष्ठ इति कथ्यते? के च ब्रह्मनिष्ठाः पुरुषेषु प्रवदन्ति?" पुलस्त्यः तु प्रत्यवदत्—"त्रिविधा ब्रह्मनिष्ठा मनसा, वाचा, कायेन च; सा लौकिकी, वैदिकी, आध्यात्मिकी च स्यात्।" "या ध्यानसंयुक्ता, समाधिसंयुक्ता, बुद्ध्या वेदार्थस्मरणपूर्विका, या च ब्रह्मणः प्रियतमा, सा मानसिकी निष्ठा कथ्यते।" "मन्त्रपाठेन, स्वाध्यायेन, नमस्कारैः, अग्निध्यानैः, श्राद्धकर्मणा, नियतजपैः च या क्रियते सा वाचिकी निष्ठा।" "व्रतेन, उपवासेन, नियमेन, इन्द्रियनिग्रहैः, सुवर्णरत्नमालाभरणेन, चान्द्रायणाद्युपवासैः, ब्रह्मकृच्छ्रादिव्रतैः च या क्रियते सा कायिकी निष्ठा द्विजातीनां निर्दिष्टा।" "घृतक्षीरदधिमणिगन्धपुष्पदीपकुशजलैः, सुवर्णरत्नैः, गन्धैः, पुष्पमाल्यैः, सुवर्णभूषणैः, गन्धधूपैः, नानाविधैः दानैः, नृत्यगीतवाद्यैः, भोज्यपेयाद्युपहारैश्च या पूजा क्रियते, सा लौकिकी निष्ठा ब्रह्मणि समर्पिता।" "यत्र तु वैदिकैर्मन्त्रैः हविर्दानं क्रियते, सा वैदिकी निष्ठा। अमावास्यायां पौर्णमास्यां चाग्निहोत्रं कार्यम्, दानं प्रशस्यते, पिण्डप्रदानं च। यज्ञैः, धैर्येण, सोमपानेन, सर्वयज्ञकर्मणा, ऋग्यजुःसामस्वाध्यायेन, संहिताध्ययनैः च या क्रियते सा वैदिकी निष्ठा।" "अग्नौ, पृथिव्यां, वायौ, आकाशे, आपः, सोमसूर्ययोः च या पूजा क्रियते, तस्याः सर्वस्य ब्रह्मैव देवता।" "आध्यात्मिकी तु द्विविधा; सांख्यसम्भूता योगसम्भूता च। सांख्ये प्रधानेनारभ्य चतुर्विंशतितत्त्वानि, यानि जडानि भोग्यरूपाणि, पुरुषस्तु पञ्चविंशः, चेतनः भोक्ता, न तु कर्ता। आत्मा सनातनः, अव्ययः, प्रेरकः, कारणं च। पुरुषः अव्यक्तः, नित्यः, कारणं, पितामहः।" "तत्त्वसृष्टिः, भावसृष्टिः, भूतसृष्टिश्च सांख्ये निर्दिष्टा; प्रधाने गुणाः सन्ति। साम्यं, ऐश्वर्यं, प्रधाना, भेदः, कारणता, ब्रह्मत्वं, काम्यता—एवं सांख्ये निर्दिष्टम्। प्रधानेन उपयोज्यता भेदः, सर्वत्र ब्रह्मपुरुषः कर्ता अपि च अकर्ता। प्रधाने चेतनता साम्यम्, तत्त्वानां कारणभेदश्च।" "सांख्ये तत्त्वानां गणना तथा, ब्रह्मतत्त्वस्य परत्वं श्रुत्वा, विद्वांसः तत्त्वं जानन्ति। सांख्यकाराणां या निष्ठा सा आध्यात्मिकी, धर्मिष्ठैः स्थापिताः। योगसम्भूतां निष्ठां अपि शृणु।" "यः प्राणायामनिष्ठः, नित्यध्यानशीलः, जितेन्द्रियः, भिक्षाशनः, व्रतनिष्ठः, सर्वेन्द्रियनिग्रहवान् सन्, हृदि एकाग्रचित्तः, भगवत्सृष्टिकर्तारं पद्मासनस्थं, रक्तवदनं सुनेत्रं, सर्वतोदीप्तमुखं, ब्रह्मसूत्रविभूषितकटिं, चतुर्मुखं चतुर्भुजं वरदाभयदायकपाणिं ध्यानं कुर्यात्।" "एषा योगसम्पद् या ब्रह्मणि परमां भक्तिं जनयति; यः देवतायामेवं भक्तिमान् स्यात्, स ब्रह्मनिष्ठ इति संज्ञां लभते।" एवं, महाभाग, ब्रह्मक्षेत्रस्य महिमानं, तत्र निवासिनां धर्मान्, त्रिविधां ब्रह्मनिष्ठां, सांख्ययोगयोः तत्त्वज्ञानं च, सर्वं श्रुत्वा त्वया विज्ञेयम्।