इच्छया संचरन्तः, कामरूपधारिणः, कामरूपफलप्रदाः, मनुष्याणां कामान् पूरयन्तः, तपसः सिद्ध्या दीप्तिमन्तः—एवं वृक्षाः बभूवुः। तान् ब्रह्मा वरदः, “मम प्रसादात् परमां श्रीं समृद्धिं च प्राप्तव्यम्,” इत्युक्त्वा तान् वृक्षान् अनुगृह्णात्। ततः सहस्रसंवत्सरं तिष्ठित्वा ब्रह्मा कमलं भूमौ अपातयत्। तस्य पतनात् भूमिः पातालपर्यन्तं कम्पिताभूत्। सागराः अपि तदा तटानि परित्यज्य, तरङ्गैः विक्षुब्धाः, क्लेशं प्रापुः; इन्द्रवज्राहताः इव व्याघ्राः मृगाः च विकीर्णाः। सहस्रशः शिखराणि पर्वतानां भग्नानि; देवसिद्धविमानानि, गन्धर्वनगराणि चापि, विचलितानि, पतितानि, भूमौ प्रविष्टानि। नभसः कपोतमेखलाः पिनद्धपक्षसमूहवत् पतिताः दृष्टाः। तदा नक्षत्रगणाः तमसा आच्छादिताः, सूर्याः चातितीव्राः अभवन्; तेन महान् शब्देन सर्वे मूकाः, अन्धाः, बधिराः च कृताः। समस्तानि चराचराणि भूतानि सहितानि त्रिषु लोकेषु कम्पितानि; सर्वेषां देवदानवानां शरीरा मनांसि च व्याकुलानि अभवन्। “किमेतत्? किमेतत्?” इति विस्मयं जग्मुः, न च किञ्चिदवगच्छन्; धैर्यमालम्ब्य, सर्वे ब्रह्माणं प्रेक्षन्ते स्म। तत्र ब्रह्माणं न दृष्टवन्तः—क्व गतः ब्रह्मा? किमर्थं भूमिः कम्पते? किमेतानि भयावहानि निमित्तानि? इत्यन्योन्यं पप्रच्छुः। तदा विष्णुः यत्र देवाः समागताः, तत्र गतः; तं दृष्ट्वा, दिवौकसः प्रणम्य, इदं वचनम् ऊचुः— “भगवन्, किं नु एषः शब्दः? किमेतानि निमित्तानि? कस्य कालस्य प्रभावेन त्रयः लोकाः कम्पिताः?” “प्रलयकालः प्राप्त इव दृश्यते, धर्मसागरः भग्नः; दिशां चत्वारः गजाः अपि चञ्चलिताः—किमेतस्य कारणम्?” “किं वा सप्तसमुद्रजलैः भूमिः आवृता? भगवन्, न च कारणं न च प्रयोजनं तस्य शब्दस्य दृश्यते।” “एवं भीषणः शब्दः न कदापि श्रुतः, न भविष्यति; तेन घोरनादेन त्रयो लोकाः मोहम् आपन्नाः।” “सः शब्दः शुभः वा अशुभः वा त्रैलोक्यदेवानां, भगवन्, यदि जानासि, तद् वद।” एवं पृष्टः विष्णुः, परमैश्वर्यसमन्वितः, उवाच—“मा भैष्ट, हे मरुतः, शृणुत कारणम्। निश्चित्य अहं सम्यग् वक्ष्यामि—स भगवान् ब्रह्मा, पद्महस्तः, जगतां पितामहः—सः पुण्ये देशे भूमेः, यज्ञाय प्रवृत्तः, रम्ये वनान्ते गिरिपादे स्थितः। तस्य हस्तात् कमलं भूमौ पतितम्; तेनैव महान् शब्दः सर्वान् कम्पितवान्। तत्र वृक्षसमूहैः पूजितः, पुष्पगन्धसुगन्धितः, भगवान् तद्वनं मृगपक्षिसंयुतं स्वीकृतवान्। लोकानां हिताय तत्र वासं चकार; तत् पुण्यस्थलं ‘पुष्कर’ इति ख्यातम्, क्षेत्रं च ‘वृषभ’ इति प्रसिद्धम्। सः भगवतः स्थापनं कृतवान्; तत्र गच्छामः, मया सह, ब्रह्माणं प्रपन्नाः। तं पूजितं भगवान् क्रमशः वरान् दास्यति।” एवं उक्त्वा, भगवान् विष्णुः, देवैः दानवैः च सह, तस्मिन् वने यत्र ब्रह्मा स्थितः, तत्र प्रस्थितः। कूजन्ति कोकिलाः, हृष्टचित्ताः, तं देशं समुपेयुः। ब्रह्मावनं प्रविशन्तः, सुमनोहरपुष्पराशिसमृद्धं, सर्वे देवाः तं काननं नन्दनवनप्रायं प्रापुः। तस्मिन्नपि काले, पद्मैः वन्यपुष्पैः च शोभितं, बलवत्तया शोभमानं तत् वनं दृष्ट्वा, देवाः प्रविशन्ति स्म, सर्ववर्णपुष्पैः भूषितं तद्वनं। “अत्र देवाः,” इति देवाः विचरन्तः, द्रष्टुकामाः, सर्वे इन्द्रसहिताः तत्र मृगयां चक्रुः। ततः अपि शीघ्रगामिनः सन्तः, तस्य वनस्य अन्तं न दृष्टवन्तः; अन्वेषणकाले, वायुः देवैः दृष्टः। सः तान् उवाच—“तपसा विना ब्रह्माणं न द्रक्ष्यथ।” तदा क्लान्ताः, ते पर्वतस्य शिखरे स्थिताः। पुनः पुनः, दक्षिणे उत्तरस्य च मध्ये च, वायुः तान् हृदि धृत्वा, पुनः उवाच—“त्रिषु कालेषु विरिञ्चिं द्रष्टुं त्रयो मार्गाः—श्रद्धा, ज्ञानं, तपः, योगः इति प्रसिद्धम्। योगिनः देवतां साकारनिराकाररूपेण पश्यन्ति; तपस्विनः साकारं, पण्डिताः तु परमारूपं निर्गुणं पश्यन्ति। ज्ञानोत्पत्तौ, दुर्बलश्रद्धः न पश्यति; योगिनः तु पराभक्त्या शीघ्रं ब्रह्माणं पश्यन्ति। सः च निरविकारी, प्रधानपुरुषेश्वरः इति ज्ञेयः; ये च कर्मणा, मनसा, वाचा च नित्यं भक्ताः, ते पितामहम् उपगच्छन्ति। तपः कुरुत, शुभं भवतु, ब्रह्मोपासने यतन्ताम् द्विजातीनाम् मध्ये ब्रह्मचर्यव्रतधारिणाम्। सः सर्वदा जानाति; अहं तु दर्शनं दातव्यं।” एवं वायोः वचनं श्रुत्वा, तस्य हितं विज्ञाय, तेषां मनांसि ब्रह्मकाम्यया पूर्णानि अभवन्; ते वाक्पतिं प्रार्थयामासुः—“ब्रह्मदीक्षा दीयतां, वयं पण्डिताः।” गुरुः तान् दीक्षितुम् इच्छन्, शीघ्रं वेदविहितया विधिना ब्रह्मदीक्षां दत्तवान्। विनयेन वसनाः, नम्राः, शिष्याः अभवन्; ब्रह्मप्रसादेन, पौष्करं नाम ज्ञानं प्राप्तवन्तः।