भीष्मः उवाच— भगवन्, ब्रह्मणा वाराणस्यां तं प्रेष्य किम् अकरोत्? जनार्दनश्च शङ्करश्च किं कर्म चक्रतुः? कस्यां तीर्थे स यज्ञं चकार? के तस्य सदस्याः, होतारश्च के? सर्वं मे कथय। के देवाः तेन तुष्टाः? इति महदुत्सुकं मम। पुलस्त्यः उवाच— मेरुशिखरे श्रीनिधानं नाम नगरी बभूव, या रत्नैः शोभिता, अनेकाश्चर्यनिवासभूता, घनवृक्षसमाकीर्णा, विविधधातुरुचिरा, शुद्धस्फटिकसदृशी च। तत्र लता-छायासु सौन्दर्यसमृद्धिः, मयूरनादैः पूरिता, सिंहगर्जितभीतगजगणैः समाकुला च सा नगरी। झरझरिणीनिर्गतशीतलेन सलिलेन सिक्ताः काननानि, वातचालितानि, रम्यपानस्थलैश्च भूषितानि आसन्। तत्र सर्वे वनप्रदेशाः कस्तूर्यगन्धसमृद्धाः, लताकुञ्जेषु रमणक्रीडया श्रान्ताः विद्याधराः पथि सुप्ताः दृश्यन्ते। किंनरगणगीतैः मधुरैः सः देशः निनादितः, सर्वे भूमिभागाः विविधव्यवस्थाभिः शोभिताः। तत्र वैराजं नाम ब्रह्मणः परमेश्वरस्य प्रासादः स्थितः, यत्र दिव्यस्त्रीणां गीतरवेण पूरितं वातावरणम्। पारिजातपुष्पमालाभिः स प्रासादः विभूषितः, नानावर्णरत्नसमूहैः शोभितश्च। तस्य स्तम्भाः निर्मलदर्पणसदृशाः, अप्सरसां लास्यैः च जीवितः। नानावाद्यनिनादैः, गीतैः तालैः च स प्रासादः आलङ्कृतः। तत्र कान्तिमती नाम सभा बभूव, या देवतानां सुखदायिनी, मुनिगणैश्च सेविता। द्विजर्षिभिः हर्षनिनादिते तस्मिन्सभायां, देवेश्वरः ब्रह्मा ध्यानसमाधिना स्थितः। स जगतः कर्तारं परं देवमध्यायत्, तस्य चिन्ताऽभवत्—"कथं यज्ञं करिष्यामि? कुत्र वा पृथिव्याम्? काश्यां, प्रयागे, तुङ्गायां, नैमिषे, शृङ्खले वा? काञ्च्यां, भद्रायां, देविकायां, कुरुक्षेत्रे, सरस्वत्यां, प्रभासादिषु वा?" सर्वत्र तीर्थानि सन्ति, मया चाज्ञप्तः रुद्रः पृथिव्यामन्यानी अपि स्थानेषु तीर्थानि कृतवान्। यथा अहं सर्वेषां देवतानां आद्यः, तथा एकं परमं प्रथमतः तीर्थं स्थापयिष्यामि। यत्र विष्णुनाभिकमलसम्भवः अहं जातः, तत् स्थलं वेदवित्सु पुंषु "पुष्कर" इति विख्यातम्। एवं ब्रह्मणा सृष्टिकर्त्रा चिन्त्यमाने, "भूमिं गमिष्यामि" इति तस्य मनसि संकल्पः उत्पन्नः। स पूर्वदिशं प्राप्य, तं वनं प्रविवेश, यत्र नानावृक्षलताभिः विभूषितं, नानावर्णपुष्पैः शोभितं च। नानाविहङ्गनिनादैः पूरितं, नानामृगसंघैः समाकीर्णं, पुष्पसमृद्धिवासेन सुरासुरानपि तुष्टिं जनयत्। भूमिः तत्र बहुविधपुष्पैः, षडृतुफलैः—पक्वैः अपक्वैश्च—गन्धरससम्पन्नैः, सम्यक् व्यवस्थितेव शोभते। सुवर्णसदृशफलानि, रम्यगन्धदर्शनानि, पतितपर्णतृणकाष्ठफलानि च सर्वत्र विक्षिप्तानि। अनुकूलवायुः बहिर्गतान् पतितांश्च दूरं नयति, पुष्पगुच्छगन्धं वहन् विचरति। शीतलः सः वातः, नभः, पृथिवीं, दिशः च प्रमोदयन् प्रवाति, हरितनिर्मलनिष्कलङ्कनिर्विषकुञ्जेषु। नानावृक्षैः, स्वनामभिः, उच्चशाखाभिः, पुष्टैः, सुसम्पन्नरूपैः, किञ्चित्कान्तिभिः च वनं भूषितम्। सर्वत्र ब्राह्मणगृहसदृशं, ऋत्विग्भ्यः पूरितं इव, तद्वनं शोभते; तेषां वृक्षाणां कोटराणि धातुसदृशैः अंकुरैः भूषितानि। मनुष्याः अपि स्वगुणैः शुद्धाः, तद्वृक्षाणां शीर्षैः, वातचालितैः, अन्योन्यं स्पृशन्ति इव। नागवृक्षाः, पुष्पभारशाखाभिः भूषिताः, अन्योन्यगन्धं जिघ्रन्त इव; अन्यत्र पुष्पिताः वानिरयुताः वृक्षाः दृश्यन्ते। कर्णिकाराः, पुष्पसमूहैः, तत्र तत्र शोभन्ते; तेषां कम्पमानकृष्णकुड्मलानि, चलदक्षिणलोचनानि इव। द्वन्द्वदलेषु, वृक्षपङ्क्तयः, सरिद्गेहे, युगपद् शोभन्ते, सुमनसां भूषणैः अलङ्कृताः। पूज्यवनदेवताः साक्षात् इव दृश्यन्ते; कुतश्चित् लताः पुष्पाभरणैः शोभन्ते। दिशः, वृक्षाः, युवचन्द्रवत् उन्नताः; किञ्चिद् देशे सर्जार्जुनपुष्पिताः वनप्रदेशाः दीप्ताः। धौतपटवसानिव नराः, तथैव वृक्षाः, अतिमुक्तलताभिः आवृताः। परस्परं आलिङ्गिताः, स्वनारीभिः सह प्रियाः इव शोभन्ते; सालाशोकवृक्षाः, पत्रैः, अन्योन्यं न आलिङ्गन्ति। शाखाभिः, मित्रवत्, परस्परं स्पृशन्तः, फलेन पुष्पेण च नम्राः—कट्फल, साल, अर्जुनवृक्षाः। फलेन पुष्पेण च अन्योन्यं पूजयन्त इव, शाखाः वातवेगेन संयोज्य, वृक्षाः स्थिताः। आगतान् प्रति अभिनन्दनाय उत्थाय, शोभाय व्यवस्थिताः, सुमनसां समूहेन संवृताः। एवं तस्मिन् दिव्ये वने ब्रह्मा परब्रह्मसमाधिना स्थित्वा, यज्ञस्य आरम्भाय मनसि निश्चयं चकार।