महर्षिः पुलस्त्यः धर्मनिष्ठाय भीष्माय एवमाख्यात्— महानुभावाः प्रपितामहाः आदित्याश्च, यथैव वेदविधिः प्रवर्तितः, एवं पितृभ्यः त्रिविधं पिण्डदानकर्म सम्प्रवदितम्। हे निष्पाप! यत्र तत्र मानवाः आगच्छेयुः, तत्रैव पितृभ्यः सदा श्रद्धया पिण्डदानं कर्तव्यम्; तच्च तेषां स्वपुत्रैः श्रद्धया सम्यक् विधेयं। सद्पुत्राः पितृणां सुखदाः भवन्ति; मया निर्दिष्टः स तीर्थविशेषः केवलदर्शनमात्रेण मोक्षदायकः। तत्र स्नानेन जन्मबन्धनात् विमुक्तिः स्याद्; ब्रह्महत्यादिपापात् च विमुच्यते, हे रुद्र, स्वेच्छया तत्र। अविमुक्तं ते दत्तमस्ति; तत्रैव भार्यया सह वस। रुद्र उवाच— पृथिव्यां सर्वेषु तीर्थेषु अहं विष्णुना सह तत्रैव वसामि। यथाऽन्यायाचं त्वया मम, तथैव तत्र वसामि; एष वरस्त्वया मया दत्तः। अहं महादेवः, सदा त्वया पूजनीयः। मम हृदये सन्तुष्टः सन् अहं तुभ्यं वरं दास्यामि; विष्णोः काम्यान् वरा अपि तुभ्यं दास्यामि। सर्वेषां देवर्षीणां आत्मनिष्ठानां मध्ये अहमेव दाता, अहमेव वरदः; अन्यः कश्चित् न कर्तव्यः। ब्रह्मोवाच— यथोक्तं त्वया रुद्र, तथा करिष्यामि; तव शुभवचनानि। नारायणः अपि निःसंशयं तव याचितं पूर्णं करिष्यति। एवं रुद्रं समालोक्य ब्रह्मा तत्रैव अन्तर्धानं गतः; महादेवः वाराणस्यां गत्वा तत्र तीर्थं स्थापयामास। भीष्म उवाच— ब्रह्मा किमकरोत्, हे ब्राह्मण, यदा तं वाराणसीं प्रेषितवान्? जनार्दनः च शङ्करः च किमकुर्वन्, हे मुनिवर? कस्मिन् तीर्थे स यज्ञं चकार? के तत्र सदस्याः, के ऋत्विजः? सर्वं तत्त्वेन मे वद। के देवाः तेन तुष्टाः? एष मे महदुत्सुकम्। पुलस्त्य उवाच— मेरुशिखरे श्रीनिधानं नाम नगरी वर्तते, रत्नमयैः विभूषितम्। तत्र विचित्राणां आश्रयः, बहुवृक्षसमाकीर्णं, विविधधातुविचित्रं, शुद्धस्फटिकसदृशं च। लतावितानशोभितं, मयूरनिनादपूर्णं, सिंहनादेन व्याकुलितगजयूथसंघटितम्। जलप्रपातनद्यः शीतलसिक्ताः, वनानि समीरितानि, रम्यपानस्थलैः शोभितानि। सर्वं वनं कस्तूरीगन्धयुक्तम्; लतानिकुञ्जेषु क्रीडाक्लान्ता विद्याधराः मार्गेषु सुप्ताः। किन्नरगणगीतसुमधुरनादितं, सर्वेषु स्थलेषु विविधव्यूहशोभितम्। तत्र वैराजं नाम प्रासादं बभूव, ब्रह्मणः परमेश्वरस्य; तत्र देवस्त्रीणां गीतरवैः पूरितम्। पारिजातपुष्पमालाभिः शोभितं, नानावर्णमणिसमूहैः विभूषितम्। नानास्तम्भैः सुवर्णमयैः, निर्मलदर्पणसदृशैः, अप्सरसां नृत्यरम्यं च तत्र। बहुवाद्यनिनादितं, गीतवाद्यशब्दैः, तालमेलनसहितम्। तत्र कान्तिमती नाम सभाऽभूत्, देवानां सुखदायिनी, मुनिगणैः सेविता, ऋषिसमवेतैः पूजिता। द्विजवराणां हर्षनिनादैः नादिता सा सभा, तत्र देवेशः ब्रह्मा ध्याननिष्ठः उपविष्टः। स जगदुत्पादकं परमेश्वरं ध्यात्वा, मनसि चिन्तां चकार— 'कथं यज्ञः कार्यः?' 'कस्मिन् स्थले यज्ञं कुर्याम्, कस्यां वसुन्धरायाम्? किं काश्यां, प्रयागे, तुङ्गायां, नैमिषे, शृङ्खलायाम्?' 'किं काञ्च्यां, भद्रायां, देविकायां, कुरुक्षेत्रे, सरस्वत्यां, प्रभासादिषु वा पवित्रस्थलेषु?' 'सर्वत्र तीर्थानि पवित्रक्षेत्राणि; ममाज्ञया रुद्रेण अन्यानि स्थापनानि च पृथिव्यां कृतानि।' 'यथा अहं सर्वेषां देवतानां आद्यः, तथैव अहं एकं परमं तीर्थं स्थापयिष्यामि।' 'यत्र अहं जातः, विष्णुनाभिकमलसम्भवः, तत् तीर्थं पुष्करं इति वेदविद्भिः कथ्यते।' एवं ब्रह्मा प्रजापतिः चिन्तयन्, मनसि निश्चितवान्— 'पृथिवीं गमिष्यामि।' पूर्वदिशं प्रति गत्वा, स तं वनं प्रविवेश, यत्र नानावृक्षलतान्वितं, पुष्पसमृद्ध्या शोभितम्। बहुविहङ्गनिनादितं, नानामृगसंघाकीर्णं, पुष्पगन्धसमृद्धं, देवासुरानपि तुष्टिम् आवहद्। भूमिः तत्र नानाविधानि पुष्पाणि, षडृतुफलानि, गन्धरसयुक्तानि, सम्यक् विचित्रितानि। स्वर्णरूपफलानि, मनोहरगन्धदृश्यानि; तत्र पतितपर्णतृणकाष्ठफलानि च सन्ति। वायुः तत्र स्वयमेव पतितानि बहिः क्षिपन्, पुष्पगुच्छगन्धयुक्तः, विचरति। शीतलः समीरः व्योमपृथिव्यादिदिग्भ्यः सुखदः, हरितनिर्मलनिःकिटकवनान्तरेषु प्रवहन्। नानावृक्षैः शोभितं, स्वनामभिः, उन्नतशाखाभिः, पुष्टं, रम्यदर्शनं, सुस्थितं, कश्चित् दीप्तिमान्। सर्वत्र ब्राह्मणगृहसदृशं यजमानैः सह शोभितम्; वृक्षाः खनिजसदृशैः नवपल्लवैः आवृताः। नराः अपि सत्त्वसम्पन्नाः, स्वगुणैः विभूषिताः, तेषां शिरांसि वातेन समुन्नतानि इव अन्योन्यं स्पृशन्ति। एवं स धर्मक्षेत्रे परमपवित्रे सर्वमङ्गले ब्रह्मा यज्ञाय समुपविवेश।