सर्वतीर्थेषु तस्मिन्पुण्ये स्थाने परमं स्थानं प्रवदन्ति मुनयः। यत्र ये प्राणी जीवनं समर्पयन्ति, ते धन्याः स्युः, भक्तजन, इति श्रुतिः। तत्र जीवनं समर्प्य, रुद्रपदं प्राप्ताः ते तव सहिताः मोदन्ते। यत्र रुद्रभक्तेन यद् दानं दीयते, तस्य महाफलमवश्यं भवति। शुद्धचित्तस्य तत्र कृतस्य कर्मणः फलं अनन्तं भवति; ये तत्र स्वकर्माणि स्वच्छतया, निष्कपटतया कुर्वन्ति, ते रुद्रलोकं प्राप्य नित्यं सुखेन वसन्ति। तत्र देहिनां पूजनं, जपः, होमः च साध्यः स्यात्। ये रुद्रभक्ताः स्वहृदयेन तत्र स्वर्गं प्राप्नुवन्ति, तेषां फलानि अनन्तानि भवन्ति; तत्र दीपदानं कृत्वा, पुरुषः ज्ञानचक्षुः लभते। यः कोऽपि निष्कलङ्कं, नवयुवानं, सौम्यं, सुन्दरं वत्सं मोचयति, सः परमं पदं प्राप्नोति। सः स्वपितृभिः सह मोक्षं गच्छति, अत्र सन्देहः नास्ति। किमर्थं विस्तरेण कथ्यते? यद् यत् तत्र जनैः क्रियते— धर्मेण कृतस्य कर्मणः फलं अनन्तं भवति; तत् पुण्यस्थानं स्वर्गस्य च मोक्षस्य कारणं मन्यते। तत्र स्नानं, जपः, होमः च अनन्तफलप्रदं स्युः; ये रुद्रभक्ता श्रद्धया वाराणसीं पुण्यस्थलं गच्छन्ति— ये तत्र देहं त्यजन्ति, न तेषु सन्देहः; ते वासवः, पितरः, रुद्राः, पितामहाः च ज्ञेयाः। तथा प्रपितामहाः, आदित्याः अपि; एषा वैदिकी परम्परा। अत्र पितृभ्यो भोजनदानस्य त्रिविधं विधिं वर्णितवानस्मि, हे निष्पाप। मानवाः ये तत्र आगच्छन्ति, ते सदा पितृभ्यो भोजनं दद्युः; तच्च तेषां स्वपुत्रैः श्रद्धया दातव्यम्। सन्तः पुत्राः पितॄन् सुखयन्ति; पुण्यस्थानं यद् मया वर्णितं, तस्य केवलदर्शनात् अपि मोक्षः लभ्यते। तस्य जलस्नानेन जन्मबन्धनात् विमुक्तिः स्यात्; तत्र ब्रह्महत्या-पापात् अपि विमुक्तः भवति, हे रुद्र, यथेष्टं। अविमुक्तं तुभ्यं दत्तं मया; तत्र त्वं भार्यया सहितः तिष्ठ। रुद्र उवाच— सर्वेषु पृथिव्यां पुण्यस्थलेषु, अहं तत्र विष्णुना सह वसामि। तव प्रार्थनया तत्र स्थास्यामि; एषः वरः मया दत्तः। अहं महादेवः, सदा त्वया पूजनीयः। अहं तव हृदयेन तुष्टः, वरं दास्यामि; यं यं वरं विष्णोः इच्छसि, तं तुभ्यं दास्यामि। सर्वेषां देवर्षीणां आत्मनिष्ठानां मध्ये, अहमेव दाता, वरप्राप्तये योग्यः; अन्यः कोऽपि न चिन्तनीयः। ब्रह्मोवाच— यथा त्वया उक्तं, हे रुद्र, तथा करिष्यामि; नारायणः अपि तव याचितं निःसन्देहं पूरयिष्यति। एवं रुद्रं सम्बोध्य, ब्रह्मा तत्रान्तर्धानमगच्छत्; महादेवः च वाराणसीं गत्वा तत्र पुण्यस्थानं स्थापयामास। भीष्म उवाच— ब्रह्मा तं वाराणसीं प्रेष्य किमकरोत्? जनार्दनः शङ्करः च किमकुर्वतां, हे ब्राह्मण? कथं, कस्मिन् पुण्यस्थले स यज्ञं चकार? के सदस्याः, के ऋत्विजः आसन्? सर्वं विस्तरेण मे कथय। के देवाः तेन तुष्टाः? इयं मम महती जिज्ञासा। पुलस्त्य उवाच— मेरुशृङ्गे श्रीनिधानं नाम नगरी आसीत्, रत्नैः शुशोभितम्। सा नानाविचित्रविहारयुक्ता, बहुवृक्षसमाकीर्णा, विविधधातुशोभिता, शुद्धस्फटिकसदृशी च आसीत्। लतामण्डपसौन्दर्यसमृद्धा, मयूरकूजननिर्भरिता, सिंहनादभीतगजगणसंकुला। निर्झरिणां धाराभिः, नद्यः च, शीतलस्पर्शिता, वातेन चलितवाटिका, रम्यपानस्थलशोभिता। तस्यां वनान्तरे मृगमदगन्धः व्याप्तः; लतागृहेषु क्रीडायां श्रान्ताः विद्याधराः पन्थानम् उपशय्य सुप्ताः। तत्र किन्नरगणगीतसुमधुरस्वनैः प्रदेशः प्रतिध्वनितः; सर्वत्र विविधविन्यासैः भूमिः शोभिता। तत्र वैराजं नाम प्रासादं बभूव, यः ब्रह्मणः परमेवरस्य; तत्र दिव्यस्त्रीगणगीतसुरमधुरध्वनिः आसीत्। पारिजातपुष्पमालाभिः सः अलंकृतः, नानारत्नशोभितः च। तस्याः अनेकास्तम्भाः निर्मलदर्पणसदृशाः, अप्सरसां लास्येन शोभिताः। बहुवाद्यस्वनैः प्रतिध्वनितः, नानागीतनृत्यतालवाद्यैः शोभितः। तत्र कान्तिमती नाम सभा आसीत्, या सुराणां सुखदायिनी; मुनिगणैः सेविता, ऋषिसमूहैः सेव्यमाना। तत्र द्विजातीनां हर्षपूर्णजपध्वनिः प्रतिध्वनितः; तस्मिन्सभायां देवेशः ब्रह्मा ध्याननिष्ठः उपाविशत्। स सर्वस्य जगतः स्रष्टारं परमेश्वरं ध्यात्वा, चिन्तयामास— 'कथं यज्ञः करणीः?' 'कस्मिन् स्थले, कस्यां भूमौ यज्ञः करणीः? किं काश्यां, प्रयागे, तुङ्गायां, नैमिषे, शृङ्खले वा?' 'काञ्च्यां, भद्रायां, देविकायां, कुरुक्षेत्रे, सरस्वत्यां, प्रभासादिषु वा, यानि पुण्यस्थानानि पृथिव्याम्?' 'सर्वत्र पुण्यक्षेत्राणि, पुण्यस्थानानि च सन्ति; मया आज्ञाप्य रुद्रेण अन्यानि च स्थापनानि कृतानि।' 'यथा अहं सर्वेषां देवतानां आदिदेवः प्रतिष्ठितः, तथा अहं एकं परमं मूलस्थानं करिष्यामि।' 'यत्र अहं जातः, विष्णोः नाभिकमलात्, तत् पुण्यस्थानं ऋषिभिः पुष्करमिति कथ्यते।