ब्राह्मणैः देवलोकस्य मार्गाः प्रदर्शिताः, यत्र द्विजातीनां गृही जीवनं एकाग्निसंस्कारं नित्यं धारयितव्यं। अग्निहीनः द्विजः गृहे फलं न लभते। भीष्मः उवाच—यः शिरसः उत्पन्नः, धनुष्मान् नारः नाम्ना प्रसिद्धः, स कः उत्पन्नः? माधवात् वा स्वकर्मणा वा, रुद्रस्य वा यत्नेन वा? हे ब्राह्मण, हिरण्यगर्भः काष्ठे जातः, चतुर्मुखः; तस्य पञ्चमं अद्भुतं मुखं कथं जातम्? सत्त्वे रजः न दृश्यते, रजसि सत्त्वं नास्ति; तस्मात् ब्रह्मा सत्त्वस्थितः कथं अतिक्रान्तः? कः तं मोहितमना मनुष्यम् हरं हन्तुं प्रेषितवान्? पुलस्त्यः उवाच—महेष्वरः हरिः च, एतौ एव धर्ममार्गे स्थितौ। तयोः महात्मनोः किमपि न अज्ञातं, सिद्धं वा असिद्धं वा; ब्रह्मणः पञ्चमं मुखं ऊर्ध्वं आसीत्, तस्य महात्मनः। तदा ब्रह्मा मोहितः, रजसा बलवत्तः, स्वशक्त्या सृष्टिं कृतवान् इति मेने। 'मम विना अन्यः देवः नास्ति, येन सृष्टिः देवैः, गन्धर्वैः, पशुभिः, पक्षिभिः च सह प्रवर्तिता।' एवं मोहितः, पञ्चमुखः विरिञ्चिः पुनः उत्पन्नः; अग्रिमं मुखं ऋग्वेदस्य कारणं। द्वितीयं यजुर्वेदस्य, तृतीयं सामवेदस्य, चतुर्थं अथर्ववेदस्य कारणं। पञ्चमं मुखं अंगैः उपांगैः इतिहासैः रहस्यैः संग्रहैः वेदान् उच्चारयति, तस्य दृष्टिः ऊर्ध्वं। सर्वे देवाः असुराः च, तस्य अद्भुतदीप्तिमुखस्य पुरतः स्वदीप्त्या न प्रकाशन्ते, यथा सूर्ये दीपाः। स्वनगराणि अपि, तस्य तेजसा विमूढाः, अन्यं न पश्यन्ति; तस्य तेजसा अन्यान् अपसारयति। अग्रतः समीपं गन्तुं, द्रष्टुं वा, समीपं कर्तुं असमर्थाः, सर्वे देवाः भयेन, पद्मजं महेश्वरं न समीपं गन्तुं शक्नुवन्ति। स्वतेजः नष्टम्, आत्मानं अभिभूतम् मेने, सर्वे देवाः हिताय समवेत्य चिन्तयामासुः। 'शम्भुं शरणं गच्छामः, अस्माकं तेजः पुरतः नष्टम्।' देवाः उचुः—'नमः ते, सर्वभूतनाथ, महेश्वर, पुनः पुनः।' 'जगदुत्पत्तिस्थान, परमब्रह्मन्, त्वं सर्वभूतानां शाश्वतः; त्वं सर्वलोकाधारः, विष्णुना सह कारणम्।' एवं स्तूयमानः देवैः, ऋषिभिः, पितृभिः, असुरैः च, स लीनः अभवत्, वदति—'देवाः, यद् इच्छथ, तत् पृच्छत।' देवाः ऊचुः—'यत् त्वं साक्षात् दर्शनं दत्तवान्, हे प्रभो, यद् इच्छसि, तत् दत्तुम् अर्हसि। अस्माकं कृपां कुरु, वरं च दत्तुम् अर्हसि।' 'अस्माकं महाबलम्, तेजः, वीर्यं, पराक्रमः—सर्वं ब्रह्मणः पञ्चममुखतेजसा भक्षितम्।' 'सर्वे शक्तयः नष्टाः, हे प्रभो, त्वदीया कृपया पुनः पूर्ववत् उत्पन्नाः सन्तु। पुनः स्थापय, हे महेश्वर।' ततः प्रसन्नमुखः, देवैः प्रणमितः, ब्रह्मणः समीपम् अगच्छत्, यस्य मनः गर्वरजसा मोहितम्। देवेशं परिवृत्य, स्तुत्वा, समस्ते देवसमाजे ब्रह्मा आसन्नः, रुद्रः परमस्रष्टारं समीपम् अगच्छत्। 'हे देव, तव मुखं अधिकं तेजस्वि,' इत्युक्त्वा, शशांकशेखरः उच्चैः हासं कृतवान्। वामाङ्गुष्ठनखाग्रेण ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः छिन्त्वा, यथा कदलीकाण्डं नखैः लोकेः छिद्यते। तदाऽच्छिन्नं शिरः हस्ते स्थितम्, ग्रहवृन्दमध्ये द्वितीयचन्द्रवत् प्रकाशमानम्। कपालं हस्ते धृत्वा, महेश्वरः नृत्यति, यथा कैलासशिखरे सूर्यः स्थितः। शिरः छिन्नं दृष्ट्वा, देवाः हृष्टाः, वृषध्वजं जटाधरं देवेश्वरं बहुशः स्तुत्वा। देवाः ऊचुः—'नमः कपालधारिणे, महाकालकालाय, ऐश्वर्यज्ञानसम्पन्नाय, सर्वभागदायिने।' 'नमः आनन्दनन्दिने, सर्वदेवसाराय; कलौ त्वं संहारकर्ता, महाकालः च।' 'भक्तदुःखनाशक, तस्मात् दुःखान्तकारः; भक्तानन्ददायक, शंकरः स्मृतः।' 'कपालं धृत्वा, ब्रह्मशिरः छित्वा, हे देव, त्वं कपालिन् इति स्तुतः; अस्मान् अनुगृह्य।' एवं स्तुतः शंकरः, प्रसन्नचित्तः, देवाः प्रेषितवान्, स्वमासने सुखेन स्थितः। ब्रह्मणः स्वरूपं ज्ञात्वा, वीरस्य जन्म च, शिरच्छिन्नस्य वचनैः, लोकक्रोधस्य शान्त्यर्थम्— शिरः अञ्जलौ स्थापयित्वा, तं तेजसां निधिं, परमब्रह्मणं, प्रजापतिं, स्तुत्वा प्रणम्य। गूढैः निरुक्तसूक्तऋग्यजुस्सामवाक्यैः रुद्रः उवाच—'अनन्त, परमात्मन्, नमस्ते।' 'त्वं अद्भुतसम्भवः, अनन्तशक्तिसम्पन्नः; तव विजयात् जगत् उत्पन्नम्, त्वं स्रष्टा, महातेजस्विन्।