ततः पुण्डरीकाक्षः पुनः ब्रह्माणमुपगम्य समभाषत—“त्रैलोक्यं चराचरं सर्वं त्वया सृष्टम्। वयं च तव कर्मसमाप्तौ सहायौ, भगवन्; त्वया स्वयमेव सृष्टं कृतम्, परं त्वं विनाशं कर्तव्यं न विजानासि। शम्भुं हन्तुमिच्छया कार्यं वर्जनीयं कृतं, क्रोधात् च त्वया देवेन्द्रात् पुरुषः सृष्टः। अस्य पापस्य शुद्ध्यर्थं परां प्रायश्चित्तिं कुरु; त्रिणि वह्नीन् गृहित्वा, भगवन्, अग्निहोत्रं जुहुहि। पुण्ये स्थले, तीर्थे वा, वा बन्यां, पितामह, स्वपत्नीया सह यज्ञं कुरु, अस्मान् ऋत्विजः स्वीकरोति। सर्वे देवाः, आदित्या, रुद्राश्च, जगन्नाथ, तवाज्ञां करिष्यन्ति, त्वं हि नः स्वामि। एको गृह्याग्निः, दक्षिणाग्निः द्वितीयः, आहवनीयः तृतीयः—एतान् त्रिषु कुपेषु स्थापय। वर्तुलकुपे सूर्यरूपेण स्वयम् पूजनीयः; धनुर्वत् कुपे चतुर्षु कोणे, ऋग्यजुःसामनामभिः, हरं पूजय। तपसा वह्नीन् संवर्ध्य परमां सिद्धिं प्राप्य, दिव्यसहस्रवर्षं हविः जुह्वन्, पश्चात् वह्नीन् शमयिष्यसि। नात्र किञ्चन अग्निहोत्रात् शुद्धतरं; पुण्येन अग्निहोत्रेण द्विजाः पृथिव्यां शुद्ध्यन्ति। एते देवयानपन्थानः ब्राह्मणैः प्रदर्शिताः; गार्हस्थ्ये द्विजः सदा एकं वह्निं धारयेत्। वह्निं विना द्विजः गार्हस्थ्यस्य फलं न लभते। भीष्म उवाच—योऽसौ शिरसः सम्भूतः, नर इति विख्यातः, धनुर्धरः—किम् सः माधवात् जातः, उत कर्मभिः स्वैः? उत रुद्रेण उत्पादितः, उत चेष्टया? ब्रह्मणः हिरण्यगर्भः अण्डजः, चतुर्मुखः; पञ्चमं तस्याद्भुतं मुखं कथं समुत्पन्नम्? सत्त्वे रजः न दृश्यते, न च सत्त्वं रजसि क्वचित्; कथं सत्त्वस्थो ब्रह्मा अतिक्रान्तः? कः सः पुरुषः, मोहितचित्तः, येन हरः हन्तव्यम् आसित्? पुलस्त्य उवाच—महेश्वरः हरिश्च, एते एव धर्मपथे स्थितौ। न किञ्चिद् एताभ्यां महात्मभ्याम् अज्ञातम्—सिद्धम् असिद्धं वा; ब्रह्मणः पञ्चमं मुखं ऊर्ध्वम्, महात्मनः। तदा ब्रह्मा रजसा बलवतः मोहितः जातः; सः स्वशक्त्या सृष्टिं कृतां मन्यते। नान्यः कोऽपि देवः मम विना येन सृष्टिः प्रवर्त्यते, देवैः, गन्धर्वैः, पशुपक्षिसङ्घैः सह। एवं मोहितः सः पञ्चमुखः विरिञ्चिः पुनः उत्पन्नः; तस्य अग्र्यं मुखं ऋग्वेदस्य जनकः। द्वितीयं मुखं यजुर्वेदस्य, तृतीयं सामवेदस्य, चतुर्थं अथर्ववेदस्य। अङ्गोपाङ्गैः, इतिहासैः, रहस्यैः, संहिताभिः च, सः पञ्चमेनोर्ध्वमुखेन वेदान् पठति। तस्य अद्भुतदीप्त्या समक्षं सर्वे देवासुराः स्वदीप्त्या न प्रकाशन्ते, यथा सूर्ये समुत्थिते दीपाः। स्वपुर्यां अपि ते विमूढा विचेतसः, अन्यं कञ्चन न पश्यन्ति; तस्य तेजसा अन्यान् तिरस्करोति। सर्वे देवाः समागम्य, अग्रतः न प्राप्तुं, न द्रष्टुं, न समीपं गन्तुं शक्ताः, भीताः पद्मयोनिं महेश्वरं नाशक्नुवन्। आत्मानं पराजितं, तेजो नष्टं च ज्ञात्वा, सर्वे देवाः स्वहिताय समाचिन्त्य, ‘शम्भुं शरणं गच्छामः, नः तेजसा अस्माकं सामर्थ्यं नास्ति’ इति निश्चित्य, ऊचुः—‘नमः ते सर्वभूताधिपते महेश्वर, पुनः पुनः!’ ‘जगदुत्पत्ते, परब्रह्मन्, त्वं एव नित्यः; त्वं सर्वलोकाधारः, कारणं विष्णुना सह।’ इति स्तूयमानः देवर्षिपितृदानवैः, तत्रैव अन्तरधाय, उवाच—‘देवाः, यद् इच्छथ तत् वरयध्वम्।’ देवाः ऊचुः—‘दर्शनं दत्त्वा, भगवन्, यद् इच्छसि तद् ददातु; दयां कुरुष्व, वरं च ददातु।’ ‘अस्माकं महत् बलं, तेजः, वीर्यं, पराक्रमः—सर्वं तत् ब्रह्मणा पञ्चममुखतेजसा भक्षितम्। अस्माकं शक्तयः नष्टाः, भगवन्; त्वदीयया कृपया ताः पुनः पूर्ववत् सञ्जायन्तां, पुनः स्थापय।’ ततः प्रसन्नवदनः, देवैः प्रणम्यमानः, तत्र गत्वा यत्र ब्रह्मा अहङ्काररागसंवृतचित्तः स्थितः। देवाधिदेवम् अवष्टभ्य, स्तुवन्तः, प्रविश्य, ब्रह्माणं रागावृतं, आगतम् रुद्रं नाजानात्। शतसहस्रसूर्यतेजसा विश्वं प्रकाशयन्, सर्वात्मा, सृष्टिकर्ता, धाता तत्र प्रादुरासीत्। ब्रह्माणं पितामहम्, सर्वैः देवैः सहितम् उपविष्टम्, उपसृत्य रुद्रः परमसृष्टिकर्तारम् उपेयाय। ‘भगवन्, तव मुखं अधिकं दीप्तिमान्’ इति उक्त्वा, शशिशेखरः अट्टहासम् अकरोत्। सः वामाङ्गुष्ठनखाग्रेण ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः छित्त्वा, यथा कश्चन कदलीकोरकं नखेन निष्कुण्ठयेत्। छिन्नं शिरः तस्य हस्ते बभूव, यथा द्वितीयचन्द्रः ग्रहमण्डले। शिरस्कपालं हस्ते धृत्वा, सः महेश्वरः ननर्त, यथा कैलासशिखरे सूर्यः विराजते।