राजन्, कुन्ती सविनयं प्राह—"नाहं कदाचन मर्त्यसंबन्धात् पुत्रान् इच्छामि; देवतानां प्रसादेनैव पुत्रान् वाञ्छामि, नरपतिगणाध्यक्ष।" तस्याः वचनं श्रुत्वा, तदा शक्रः उवाच—"यदा सा याचेत, हे शक्र, त्वया कुन्त्यै नरः प्रदातव्यः; मम वचनेन तथा कुरु, हे शचीपतिः।" ततः देवेश्वरः सन्तप्तः विष्णुम् इदं वचनम् अब्रवीत्—"अतीते मन्वन्तरे, चतुर्विंशत्यां युगपर्यायायाम्, त्वं रघुवंशे दशरथस्य गेहे रावणनाशाय देवशान्तये चावतारं कृतवान्। रामरूपं गृहीत्वा सीतायाः कृते वने विचरन्, हे देव, त्वया मम पुत्रः सुखिनः सूर्यपुत्रस्य हिताय पीडितः। वानरराजः वाली त्वया सुग्रीवस्यार्थे हतः; एतेन दुःखेन पीडितः मर्त्यपुत्रं न स्वीकरोमि।" शक्रेण अन्यान् हेतून् प्रदाय न स्वीकृत्य, हरिः शुनासीरेण सह पृथिव्याः भारनाशनाय संवादं चकार—"स्वयमेव अहं मर्त्यलोके अवतीर्य सूर्यपुत्रस्य विनाशं करिष्यामि, तव पुत्रस्य च जयप्रदानं करिष्यामि। रथिस्वरूपेण कुरुवंशस्य नाशं च करिष्यामि।" विष्णोः वचनेन शक्रः हृष्टः सञ्जातः। हृष्टः शक्रः तं नरं स्वीकृत्य उवाच—"तव वचनं सत्यमस्तु।" एवं उक्त्वा, देवः अच्युतं प्रेष्य स्वयम् अपि प्रययौ। ततः पुण्डरीकाक्षः ब्रह्माणं पुनरुपसृत्य प्राह—"सर्वं चराचरं जगत् त्वया सृष्टम्। वयं द्वौ तव सहायौ तव कार्यसिद्धौ; त्वया सृष्टं सति, त्वं न जानासि यत् संहारः अपि कर्तव्यः। शम्भोः वधाय यत्नः कर्तुं निषिद्धः; त्वया कोपेन देवेन्द्रात् मनुष्य उत्पादितः। अस्य पापस्य शुद्ध्यर्थं परं प्रायश्चित्तं कुरु; त्रिणि अग्नीन् गृहीत्वा अग्निहोत्रं यज।" "पुण्ये देशे, क्षेत्रे, वा वने, स्वपत्नीया सह यज्ञं कुरु, अस्मान् ऋत्विजः स्वीकरोतु। सर्वे देवाः, आदित्या, रुद्राश्च, तवाज्ञां करिष्यन्ति, जगत्पते। एको गृह्यग्निः, दक्षिणाग्निः द्वितीयः, आहवनीयः तृतीयः—एतान् त्रिषु कुड्येषु स्थापय। वर्तुलकुण्डे आत्मानं सूर्यरूपेण पूजय; धनुःकुण्डे, चतुष्कोणकुण्डे च, हरं ऋग्यजुःसामनामभिः पूजय।" "तपसा अग्नीन् प्रज्वाल्य, परमं श्रेयः प्राप्य, दिव्यसहस्रवर्षाणि हविर्दानं कृत्वा, अग्नीन् प्रशमयिष्यसि। अग्निहोत्रात् पुण्यतरं नास्ति; अग्निहोत्रेण द्विजाः पाव्यन्ते। एते स्वर्गमार्गाः ब्राह्मणैः दर्शिताः; गृही द्विजः सदा एकमग्निं धारयेत्। अग्निहीनः द्विजः गृही फलं न लभते।" भीष्म उवाच—"योऽसौ शिरसः सम्भूतः, धनुर्धरः नरः—सः माधवात् जातः किम्, स्वकर्मणा वा? उत रुद्रेणोत्पादितः, अथवा संकल्पेन?" "हे ब्राह्मण, हिरण्यगर्भः अण्डजः चतुर्मुखः; पञ्चमं आश्चर्यमुखं तस्य—कथं समुत्पन्नम्? सत्त्वे रजः न दृश्यते, न च सत्त्वं रजसि; कथं सत्त्वस्थः ब्रह्मा अतिक्रान्तः जातः?" "कः तं मोहितचित्तं नरं हरवधाय प्रेषितवान्?" पुलस्त्य उवाच—"महेश्वरः च हरिः—एव द्वौ धर्ममार्गे स्थितौ। न किञ्चित् अज्ञातं तयोः, कृतं वा अकर्तव्यं वा; ब्रह्मणः पञ्चमं मुखं ऊर्ध्वं स्थितम्। तदा ब्रह्मा रजसा बलवत्त्वेन मोहितः सञ्जातः; सः सृष्टिं स्वशक्त्या कृतां मन्यते।" "मत्तः अन्यो देवो नास्ति येन सृष्टिः प्रवर्त्यते, देवगन्धर्वपशुपक्षिसङ्घैः सह।" एवं मोहितः सः पञ्चमुखः विरिञ्चिः पुनः उत्पन्नः; तस्य पूर्वमुखं ऋग्वेदस्य जनकः। द्वितीयं यजुर्वेदस्य, तृतीयं सामवेदस्य, चतुर्थं अथर्ववेदस्य। पञ्चमेनोर्ध्वमुखेन, अङ्गोपाङ्गैः, इतिहासगुह्यसंहिताभिः, वेदान् पठति। तस्य अद्भुतदीप्तिमतः मुखस्य पुरतः सर्वे देवासुराः स्वदीप्त्या न प्रकाशन्ते, यथा सूर्ये दीपाः। स्वनगर्यपि ते सन्तप्ताः, मोहिताः, अन्यं न पश्यन्ति; तस्य तेजसा अन्यान् तिरस्करोति। सर्वे देवाः, सम्मुखतः न समीपं गन्तुं शक्नुवन्ति, न पश्यन्ति, न सन्निकर्षं यान्ति; भीताः पद्मयोनिं महेश्वरं नाशक्नुवन्। स्वदीप्त्यापहृताः, संत्रस्ताः, सर्वे देवाः समवेत्य स्वहिताय चिन्तां चक्रुः—"शम्भुं शरणं गच्छामः, अस्माकं तेजः प्रतिहतम्।" देवाः ऊचुः—"नमः ते, सर्वभूताधिपते, महेश्वर, पुनः पुनः। जगदुत्पत्तिस्थान, परब्रह्मन्, त्वं नित्यः; त्वमेव सर्वलोकाधारः, विष्णुना सहितः कारणम्।" एवं सत्सुते देवर्षिपितृदानवैरभिष्टुतः, सः अन्तर्धाय प्रोवाच—"देवाः, यद् इच्छथ, तद् व्रणीध्वम्।" देवाः ऊचुः—"त्वद् दर्शनं दत्त्वा, भगवन्, यद् इच्छसि तद् वरं प्रयच्छ; अस्मासु दया कुरु, वरं च दातुम्।