कुन्तीपुत्रः, देवकार्यस्य सिद्ध्यर्थं, विवाहपूर्वं तस्यां गर्भे पुत्ररूपेण अवतरिष्यसि। ततः तेजस्वी सूर्यः ‘एवमस्तु’ इति उक्त्वा, ‘अहं विवाहपूर्वं पुत्रं जनयिष्यामि, यः बलस्य गर्वं धारयिष्यति’ इति प्रतिज्ञां कृतवान्। ‘तस्य नाम कर्णः भविष्यति, यथा सर्वं जगत् तं तेन नाम्ना आह्वयिष्यति। मम प्रसादेन, हे विष्णो, स ब्राह्मणेषु भक्तः, उत्तमात्मा च भविष्यति। हे केशव, अस्मिन् लोके तस्य किमपि अनप्राप्यं न भविष्यति; तव वचनेन, अहं तं तादृशं शक्तिसम्पन्नं पुत्रं जनयिष्यामि’ इति सूर्यः उवाच। एवं उक्त्वा, सहस्रकिरणः सूर्यः तत्र नारायणं, महात्मानं दानवघ्नं, संबोधित्वा अन्तर्धानं गतः। ततः तमसः नाशकः भगवान् भास्करः दृष्टिगोचरात् लब्ध्वा, हर्षपूर्णहृदयः वृद्धश्रवसमपि सम्बोधितवान्। ‘एष पुरुषः, मम प्रसादेन सहस्रनेत्रस्य रुधिरात् उत्पन्नः, मम अंशः, द्वापरयुगान्ते पृथिव्यां कार्यार्थं त्वया उपयोजनीयः’ इति उवाच। ‘यदा महाभाग्यशाली पाण्डुः पृथां पत्नीरूपेण प्राप्य, तदनन्तरं माध्रीं च, वनं गच्छति। वनवासे सन्न, मृगः तं शप्त्वा, स विरक्तः शतशृङ्गं गमिष्यति। स्ववीर्यसम्भूतपुत्रान् इच्छन्न, स भार्यायै वक्ष्यति; ततः कुन्ती अनिच्छन्ती स्वपत्न्यै वदिष्यति। “हे राजन्, मर्त्यतः पुत्रान् मम न काङ्क्षा; देवप्रसादेन पुत्रान् इच्छामि, हे नरपतये।” यदा सा याचेत्, हे शक्र, तदा त्वया कुन्त्यै पुरुषः दातव्यः; मम वचनेन, तथा कुरु, हे शचीपते।’ ततः शक्रः विष्णुं प्रति दुःखितः वचनं प्रोवाच—‘अस्य पूर्वमन्वन्तरे, चतुर्विंशत्याः युगचक्रे, त्वं रघुवंशन्ये दशरथगृहे अवतरः रावणवधाय देवानां शान्तये। रामरूपं धारयित्वा, सीतायाः कृते वनं विचरः; हे देव, सूर्यपुत्रस्य हिताय त्वया मम पुत्रः पीडितः। वालिः, कपिराजः, सुग्रीवस्यार्थे त्वया हतः; तेन दुःखेन, अहं मानवपुत्रं न स्वीकरोमि।’ इन्द्रः अन्यान् कारणान् दत्वा न स्वीकारयामास, तदा हरिः शुनासीरे प्रति पृथिवीभारनिवारणाय उवाच—‘स्वयं अहं मर्त्यलोके अवतरिष्यामि, हे प्रभो, सूर्यपुत्रं नाशयिष्यामि, तव पुत्रस्य विजयं दास्यामि। रथीभूतः कुरुवंशविनाशं करिष्यामि।’ विष्णोः तानि वचनानि श्रुत्वा शक्रः हर्षितः अभवत्। स हर्षेण पुरुषं स्वीकरोत्—‘ते वचनानि सिध्यन्तु’ इति उक्त्वा, देवः अच्युतं प्रेष्य, स्वयं निर्गतः। ततः पुण्डरीकाक्षः ब्रह्माणं पुनः अभ्यगच्छत्—‘एतत् सर्वं चराचरं त्रैलोक्यं त्वया सृष्टम्। आवां, हे प्रभो, तव कार्यसिद्ध्यर्थं सहायौ; त्वं स्वयम् सृष्ट्वा, न जानासि यथाऽपि विनाशं कर्तव्यम्। शम्भुवधाय यत्नः कृतः, क्रोधात् त्वया देवाधिपात् पुरुषः सृष्टः। तस्य पापस्य शुद्ध्यर्थं, उत्तमं प्रायश्चित्तं कुरु; त्रिपावकं गृहित्वा, अग्निहोत्रं विधाय। पुण्ये स्थले, तीर्थे वा, वने वा, स्वपत्नीसमेतः यज्ञं कुरु, अस्मान् ऋत्विजः स्वीकरोतु। सर्वे देवाः, आदित्याः, रुद्राः अपि, तव आज्ञां पालयिष्यन्ति, त्वं जगत्पतिः। एक एव गार्हपत्यः, दक्षिणाः द्वितीयः, आहवनीयः तृतीयः—त्रिषु कुपेषु स्थापय। वर्तुलकुपे सूर्यरूपेण आत्मानं पूजय; धनुराकारकुपे, चतुर्भुजकुपे, हरं ऋग्यजुःसामनाम्ना पूजय। तपसा अग्नीन् प्रज्वाल्य, परमं श्रीं प्राप्य, दिव्यशतवर्षं हविर्दत्वा, अग्नीन् शमयिष्यसि। अग्निहोत्रात् शुद्धतरं किमपि न विद्यते; पुण्येन अग्निहोत्रेण द्विजाः पृथिव्यां शुद्ध्यन्ति। एते देवपथाः ब्राह्मणैः दर्शिताः; गार्हस्थ्ये द्विजः सदा एकमग्निं धारयेत्। अनग्निना द्विजः गार्हस्थ्यफलं न प्राप्नोति।’ भीष्मः उवाच—‘यः शिरःसम्भूतः नरः धनुर्धरः, स माधवात् जातः वा, स्वकर्मणा वा, रुद्रात् वा, अथवा संकल्पेन उत्पन्नः वा? हे ब्राह्मण, हिरण्यगर्भः अण्डजः, चतुर्मुखः; तस्य पञ्चमं अद्भुतं मुखं कथं उत्पन्नम्? सत्त्वे रजः न दृश्यते, न सत्त्वं रजसि; ब्रह्मा सत्त्वस्थः कथं अतिक्रान्तः? केन स पुरुषः, मोहितचेताः, हरवधाय प्रेषितः?’ पुलस्त्यः उवाच—‘महेश्वरः हरिः च, एतौ धर्मपथे स्थितौ। एतयोः महात्मनोः कृतं वा अकृतं वा किमपि न अज्ञातम्; ब्रह्मणः पञ्चमं मुखं ऊर्ध्वम् आसीत्, तद् महात्मनः। तदा ब्रह्मा रजसा बलितः मोहितः अभवत्; तदा स स्वबलात् सृष्टिं कृतवान् इति मन्यते। अन्यः देवः नास्ति, येन सृष्टिः क्रियते, देवैः गन्धर्वैः पशुपक्ष्यादिभिः सह। एवं मोहितः, पञ्चमुखो विरिञ्चिः पुनः अभवत्; तस्य अग्रं मुखं ऋग्वेदस्य जनकः।