मधुसूदनः स विस्मितचित्तः ब्रह्माणं प्रति वचनमिदं प्राह— “हे ब्रह्मन्, अद्य स्वेदजः रक्तजेन हतः।” तस्य वचः श्रुत्वा ब्रह्मा अपि संक्लिष्टचित्तः सन्न् मधुसूदनं प्रति उवाच— “हे हरि, अगामि जन्मनि अयं मम भविष्यति, अद्यतने दिवसात् जीविष्यति।” तेन तुष्टेन विष्णुना “एवं भवतु” इति प्रतिश्रुत्य, तयोः समीपं गत्वा तयोः युद्धं निवर्तयामास, उभौ प्रति च वचनमिदं प्राह— “अन्यस्मिन्नेव जन्मनि, कलीद्वापरयोर्योगे, महायुद्धसमये, युवां समागमिष्यावः। तत्र अहं युवां संयुक्तौ करिष्यामि।” ततः सर्वग्रहपतिं देवांश्च आहूय, विष्णुः उवाच— “युवां इमौ उत्तमपुरुषौ ममाज्ञया रक्षितव्यौ।” तत्र स्वेदजः सः सहस्रकिरणस्य अंशः, द्वापरान्ते देवकार्यार्थं भूमौ अवतीर्यते। यदूनां वंशे शूर इति वीरः भविष्यति; तस्य कन्या पृथेति लोके विश्रुता, भूमौ अनुपमा रूपेण। सा महाभागा देवकार्यार्थं जातुं नियता; दुर्वाससः तया मन्त्रसमूहः वररूपेण लब्धः। तेन मन्त्रेण या देवता भक्त्या आहूयेत, तस्याः प्रसादेन सः तस्याः पुत्रो भविष्यति। सा च, त्वां प्रातःकाले, कामार्ता रजस्वला च दृष्ट्वा, संतप्तमनसा त्वां ज्वलन्तं पूजयिष्यति। तस्यां गर्भे त्वं विवाहात्पूर्वं पुत्ररूपेण जनिष्यसि, हे कुन्तीपुत्र, देवकार्यार्थं। “एवं भवतु” इति उक्त्वा, दीप्तमान् सूर्यः उवाच— “अहं विवाहात्पूर्वं पुत्रं जनयिष्यामि, यो बलदर्पितः भविष्यति।” “तस्य नाम कर्णः स्यात्, यथा लोकोऽपि वदिष्यति; मम प्रसादात्, हे विष्णो, सः ब्राह्मणभक्तः, उदारात्मा च भविष्यति।” “नहि किञ्चिदस्ति लोके, हे केशव, यन्न तेन लभ्येत; तव वचनेन, एवं तं शक्तिमन्तं जनयिष्यामि।” एवं उक्त्वा सहस्रांशुः तत्रैव अन्तर्धानं जगाम, नारायणं दानवद्विषमुपगम्य। यदा भास्करः तमोनुदः दृष्टेः अन्तर्धानं गतः, सः हृष्टहृदयः वृद्धश्रवसमपि व्याजहार— “अयं सहस्रनेत्रस्य रक्तोत्पन्नः, मम अंशेन, द्वापरान्ते भूमौ कर्तव्याय नियोजनीयः।” “यदा महाभागः पाण्डुः पृथां भार्यां लभते, अपि च माध्रीम्, तदा सः वनं गमिष्यति।” “वनवासे स्थितस्य मृगशापः भविष्यति; ततो वैराग्ययुक्तः सः शतशृङ्गं गमिष्यति।” “स्वयम्भावितपुत्रान् न इच्छन्, पत्न्यै वक्ष्यति; ततः कुन्ती अनिच्छन्ती पतिं प्रति वदिष्यति—” “‘राजन्, मर्त्यात् पुत्रान् न काङ्क्षे; देवप्रसादेन पुत्रान् इच्छामि, नराधिप।’” “यदा सा याचेत, हे शक्र, त्वया कुन्त्यै पुरुषः दातव्यः; मम वचनेन तथा कुरु, हे शचीपतिः।” ततः शोकसन्तप्तः देवराजः विष्णुं प्रति वाक्यमिदं प्राह— “अस्मिन्पूर्वे मन्वन्तरे, चतुर्विंशत्यां युगपर्याये—” “त्वं रघुकुले, दशरथगृहे, रावणवधाय, सुरशान्तये चावतिर्य; रामरूपं धारयित्वा, सीतार्थं वनं गतः। हे देव, मम पुत्रः त्वया पीडितः, यः सूर्यपुत्रस्य कल्याणाय प्रवृत्तः।” “वालिः कपिराजः, सुग्रीवस्य हेतोः त्वया हतः; तेन दुःखेन, मानुषपुत्रं न स्वीकरोमि।” इन्द्रेण अन्यकारणानि प्रदाय, न स्वीक्रियते चेत्, हरिः शुनासीरे प्रति वचनमिदं प्राह भूमिभारनिवृत्त्यर्थम्— “स्वयं मर्त्यलोके अवतिर्य सूर्यपुत्रवधाय, तव पुत्राय जयप्रदाय च करिष्यामि।” “सारथ्यं च करिष्यामि, कुरुवंशविनाशनं च;” तेन विष्णोः वचः श्रुत्वा शक्रः प्रमुदितः। सः हर्षेण पुरुषं गृह्णाति स्म— “तव वचनं स्यात्,” इति उक्त्वा, देवः अच्युतं प्रेष्य, स्वयम् अपि जगाम। ततः पुण्डरीकाक्षः पुनः ब्रह्माणं प्रति वचः प्राह— “एतत्सर्वं, चराचरं त्रैलोक्यं त्वया सृष्टम्।” “आवां तव साहाय्यं कुर्वः कार्यसिद्ध्यर्थं; त्वं सृष्ट्वापि, न वेत्सि यत् नाशोऽपि कर्तव्यः।” “शम्भोः वधाय यत्नः कर्तुम् अयुक्तः; क्रोधात् त्वया देवेन्द्रात् पुरुषः सृष्टः।” “अस्य पापस्य शुद्ध्यर्थं परमं प्रायश्चित्तं कुरु; त्रीनग्नीन् गृह्णीयाः, अग्निहोत्रं च आहर।” “पुण्ये स्थले, तीर्थे, वा अरण्ये, हे पितामह, स्वपत्नीसमेतः यज्ञं कुरु, अस्मान् ऋत्विजः स्वीकरोतु च।” “सर्वे देवाः, आदित्या, रुद्राश्च, हे जगत्पते, तवाज्ञां करिष्यन्ति, त्वं हि नः स्वामी।” “गृह्याग्निः एकः, दक्षिणाग्निः द्वितीयः, आहवनीयः तृतीयः—एतान् त्रिषु कुन्डेषु स्थापय।” “वृत्तकुण्डे, सूर्यरूपेण आत्मानं पूजय; धनुःकुण्डे, चतुष्कोणे च, हरं ऋग्यजुःसामनामभिः पूजय।” “तपसा अग्नीन् प्रज्वाल्य, परमां सिद्धिं प्राप्य, दिव्यसहस्रवर्षं हविर्दत्त्वा, अग्नीन् शमयिष्यसि।” “नहि किञ्चिदत्र पवित्रतरम् अग्निहोत्रात्; तेन पुण्येन द्विजाः पृथिव्याम् शुद्ध्यन्ति।