इन्द्रः तदा दैत्याधिपतीन् अन्यांश्च दृष्ट्वा उवाच—“हे दैत्याधिपतयः, यूयं पुरा जाताः सुरराज्यं च शासितवन्तः। किं कारणं यत् अद्य वेदविनाशकं व्रतं आरब्धवन्तः—नग्नाः, मुण्डितशिरसः, कमण्डलुधारिणः च? किं कारणं यत् मयूरपिच्छध्वजाः स्थिता इह?” दैत्याः प्रत्युवाचुः—“सर्वं दैत्यस्वभावं परित्यज्य विप्रधर्मे स्थिताः स्मः। सर्वेषां प्राणिनां धर्मवृद्धिकर्माणि कुर्मः। हे शक्र, त्रैलोक्यस्य सर्वं ऐश्वर्यं भुङ्क्ष्व, ततः प्रयाहि।” इन्द्रः ‘एवं भवतु’ इति उक्त्वा देवलोकं पुनः प्रत्यगच्छत्। एवं, हे भीष्म, सर्वे तैः देवब्राह्मणेन मोहिताः। ततः दैत्यश्रेष्ठाः नर्मदाम् उपगम्य तत्र स्थिताः। शुक्रेण सर्वं यद्वृत्तं ज्ञात्वा अवगताः अभवन्। पुनः त्रैलोक्यग्रहणाय क्रूरं संकल्पम् अकुर्वन्। भीष्मः उवाच—“कथं अर्जुनः शत्रुसैन्यवधः त्रिपुरात् अभवत्? कर्णः कथं सूतपुत्रः इति ख्यातः सन् अन्वन्वितजन्मा कथ्यते? तयोः किम् ऐश्वर्यं स्वभावतः प्राप्तम्? तद् वद, मम महती जिज्ञासा अस्ति; त्वं वक्तुम् अर्हसि।” पुलस्त्यः उवाच—एकदा ब्रह्मणः मुखच्छेदे महान् कोपः अभवत्। तस्य ललाटे स्वेदः उत्पन्नः, तं भूमौ प्रक्षिप्य ताडितवान्। तस्मात् स्वेदात् कुण्डली नाम वीरः धनुष्मान् महाशरः सहस्रकवचधारी जातः, ‘किं करवाणी?’ इति उक्तवान्। ततः स्रष्टा तं दर्शयन् रुद्रम् शक्तिमन्तं उवाच—“एषः पापात्मा हन्तव्यः, पुनर्जन्म न भवतु।” ब्रह्मवचनं श्रुत्वा सः धनुः आदाय, शरैः सह, तीक्ष्णदृष्ट्या महेशस्य अन्वगच्छत्। तं अतिभयंकरं पुरुषं दृष्ट्वा त्रिनेत्रः बिभेत्; शीघ्रं पलायनं कृत्वा विष्णोः आश्रमं जगाम। “रक्ष रक्ष, हे विष्णो, शत्रुनिग्रहणकर्तः, अस्मात् नरात्! ब्रह्मणा सृष्टः, पापात्मा, म्लेच्छरूपः, भयानकः च।” “हे जगन्नाथ, कुरु यथा सः क्रोधात् मां न हन्ति।” ततः विष्णुः गर्जनं कृत्वा तं पुरुषं मोहितवान्। सर्वेषां प्राणिनां दृष्ट्यगोचरः, योगेश्वरः, सर्वदृग् भगवाँस केशवः तं विकृतनेत्रं शान्तं कृतवान्। तदा भूमौ प्रणम्य सः विष्णुना दृष्टः। विष्णुः उवाच—“त्वं मे पौत्रः, हे रुद्र, किम् वरं दास्यामि?” नारायणं दृष्ट्वा सः ‘भिक्षां देहि’ इति उक्तवान्, उग्रतेजसा दह्यमानं कपालं दर्शयन्। रुद्रं कपालधारिणं दृष्ट्वा विष्णुः चिन्तयामास—‘कः अन्यः इदानीं मम भिक्षां ग्रहीतुं योग्यः?’ ‘सः योग्यः’ इति निष्कृत्य, सः दक्षिणबाहुं दत्तवान्; चन्द्रशेखरः तं तीक्ष्णत्रिशूलं विधाय छिद्रं कृतवान्। तदा प्रभोः बाहोः रक्तधारा आरभ्य, जाम्बूनदसुवर्णसमानः, अग्निशिखासदृशी अभवत्। सा धारा शम्भुना कपालं प्राप्त्वा वेगेन आकाशम् स्पृशन्ती पतितवती। पञ्चाशद्योजनविस्तीर्णा दशयोजनविस्तीर्णा, सहस्रं दिव्यवर्षाणि हरिबाहोः रक्तं प्रवहति स्म। एतावता कालेन प्रभुः भिक्षुको भूत्वा भिक्षां स्वीकारयामास; नारायणः उत्तमकपालं तां दत्तवान्। ततः नारायणः शम्भुं प्रति उत्तमं वचनं उवाच—“कपालं पूरितम् वा न वा, हे परमेश्वर?” हरिवचनं श्रुत्वा, जलदगर्जनसदृशं, चन्द्रसूर्याग्निनेत्रः, चन्द्रशेखरः, त्रिनेत्रं कपालं प्रति स्थिरं दृष्ट्वा, अङ्गुलिना ताडयित्वा उवाच—“कपालं पूरितम्।” शिववचनं श्रुत्वा विष्णुः प्रवाहं स्थगितवान्; ततः प्रभुः स्वयमङ्गुलिना रक्तं दत्तवान्। सहस्रं दिव्यवर्षाणि दृष्ट्या मथितवान्; रक्तस्य मथनात् शनैः बुब्बुका उत्पन्ना अभवत्। ततः तस्मात् एकः पुरुषः आविर्भूतः—मुकुटी, धनुष्मान्, शरयुक्तः, द्विसंधानकवचः, वृषस्कन्धः, अङ्गुलिचिह्नयुक्तः। अग्निसदृशः पुरुषः कपाले दृश्यते स्म; तं दृष्ट्वा विष्णुः रुद्रं प्रति उवाच—“हे भव, कः अयं पुरुषः कपालात् जातः?” हरिवचनं श्रुत्वा प्रभुः उवाच—“शृणु, हे महाबलिन्। अयं नरः नाम, परमास्त्रविदां श्रेष्ठः; यत् त्वया नरः इति कृतः, तेन नरः इति ख्यातिः भविष्यति। नरनारायणौ उभौ युगान्तरे प्रसिद्धौ भविष्यतः, देवकार्ये, लोकरक्षणे युध्येते। अयं नरः नारायणस्य सखा भविष्यति; दैत्यविनाशे अयं महाप्रभः तव सहायः भविष्यति। एकः ऋषिः ज्ञानपरीक्षायां जगति श्रेष्ठः भविष्यति; अयं दिव्यः, अतितेजस्वी ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः। ब्रह्मतेजः, तव बाहोः रक्तं, मम दृष्टिः—एते त्रयः शक्तयः। तयोः संयोगात्, सः शत्रुं संग्रामे जयिष्यति; ये अपराजिताः, अन्ये च दुष्प्राप्याः, तं हन्तुं न शक्नुवन्ति। सः इन्द्रमारुतादिभ्यः भयङ्करः भविष्यति।” इति उक्त्वा शम्भुः तत्र स्थितः, हरिः तस्मिन्क्षणे विस्मितः अभवत्।