तपःशीलिनां तु नियतः कालः समुपसन्नः सति, मृत्युर्देहं शिलया शिरसि प्रहारयित्वा धर्मात्मनां कृत्यं भवति। कदा वयं कानने एकान्ते वसामः? शिष्याः च एकाग्रचित्ताः कर्णे जपं कुर्वन्ति। हे मुने, त्वं मोक्षमार्गे न गन्तव्यः, यतः पुनः पुनः फलं दातृस्थानानि त्वया प्राप्तानि। तस्मात्, एतानि स्थानानि निःसन्देहं त्यक्तव्यानि, अस्माकं वचनं सत्यं; स्वेनैव तपसा विविधैश्च नियमैः अपि। तस्मात् परं पदं गच्छ, मोक्षमार्गं यत्र भक्त्या तपसा च पण्डिताः यान्ति, तपोबलसमन्विताः। यत्र इन्द्रियसंयमः सर्वभूतेषु च नित्यं दया—स एव सत्यः तपोधर्मः, अन्यत् सर्वं मिथ्याचारः। इति ज्ञात्वा, त्वं प्रयत्नं कुरुष्व, तं परं पदं गच्छ, यं तीर्थकर्तारः प्राप्तवन्तः, यं योगिनः अपि प्राप्तवन्तः। एवं प्राचीनकाले देवाः, विद्याधराः, महोरगाश्च, अहर्निशं स्वाभिलषितं चिन्तयन्ति स्म। यदि ते संसारवाञ्छा नष्टा, तर्हि भार्यादीन् स्वर्गमार्गविघ्नांश्च परित्यज। कथं तु तस्यां योनौ पितुर्जन्मस्थानं सेवसे? कथं प्राणिनः स्वमांससदृशं मांसं खादन्ति? ततो दानवाः सर्वे महाबलिनः स्वगुरुमूचुः—"भगवन्, अस्मान् गर्भवत् स्थितान् दीक्षितुमर्हसि।" ततो द्विजः विधिवत् तान् सम्बोध्य प्रोवाच—"अन्येभ्यः कदाचित् देवतेभ्यः कदापि नमः न कर्तव्यम्।" यदा भोजनं कर्तव्यम्, एकत्र एव कूपिभ्यां हस्ताभ्यां च जलं निर्मलं केशकीटकवर्जितं ग्राह्यम्। प्रियाप्रिययोः समभावः कर्तव्यः, पक्षपातं विना; एवं भोजनं कर्तव्यम्, प्रभो, तथा आचर। सर्वे मिलित्वा वसत, एवं मोक्षमवाप्स्यथ; इति उक्त्वा, नियमस्थापनं कृत्वा, स तान् नरश्रेष्ठान् उपदिदेश। ततः धिषणा, राजन्, देवलोकं गतः; तत्र दानवैः कृतं सर्वं निवेदयामास। ततः ते असुराः नर्मदातटं गत्वा तत्र वसन्ति स्म; तत्र प्रह्लादं विना दानवान् दृष्ट्वा। ततः सुरेन्द्रः हृष्टः नमुचिं प्रति वाक्यमुवाच—"हिरण्याक्षः, यज्ननाशकः, धर्महन्ता, वेदनिन्दकः—" "क्रूरकर्मा राक्षसः, भक्षयिता, अतिलोलुपः, मुचिः, बाणः, च विरोचनः—" "महिषाक्षः, बाष्कलः, प्रचण्डः, चण्डकः, रोचमानः, अतिप्रचण्डः, च सुषेणः दानवश्रेष्ठः।" एतान् अन्यांश्च दैत्येश्वरान् दृष्ट्वा, इन्द्रः उवाच—"हे दैत्येश्वराः, यूयं प्राचीनकाले जाताः, देवराज्यं च शासितवन्तः। कथं इदानीं वेदनाशकं व्रतम् आरब्धवन्तः—नग्नाः, मुण्डाः, कूपिभारिणः?" "कथं मयूरपिच्छध्वजाः स्थिता इह?" दैत्याः ऊचुः—"सर्वं दानवभावं त्यक्त्वा मुनिधर्मे स्थिताः।" "वयं सर्वेषां भूतानां धर्मवृद्धिकर्माणि कुर्मः। त्वं त्रैलोक्यराज्यं भोक्त्वा गच्छ, शक्र।" "एवं अस्तु" इति मघवान् पुनः देवलोकं प्रतस्थे। एवमेतैः सर्वैः देवपुरोहितेन मोहिता, भीष्म। ततो नर्मदातटं प्राप्ताः दैत्यश्रेष्ठाः तत्र स्थिताः। शुक्रेण सर्वं निवेदितं श्रुत्वा, ते सर्वं अवगच्छन्। ततः त्रैलोक्यग्रहणाय पुनः क्रूरसंकल्पं कृतवन्तः। भीष्म उवाच—"कथं अर्जुनः शत्रुसूदनः त्रिपुरात् जातः? कथं च कर्णः सूतपुत्र इति कथ्यते, किमर्थं च अनपत्यजातः?" "कथं तयोः स्वभावतः वरः प्राप्तः? एतदाख्याहि, मम महत् कौतूहलम्; त्वं हि वक्तुमर्हसि।" पुलस्त्य उवाच—"कदाचित् ब्रह्मणः मुखे छिन्नं सति, स महान् कोपेन अभिभूतः। ललाटात् स्वेदः उत्पन्नः, तं भूमौ प्राहरत्। तस्मात् स्वेदात् कुण्डली नाम धनुष्मान् महाशरो वीरः सहस्रकवचः जातः, स उवाच—'किं करवाणि?' तदा स्रष्टा तम् उग्ररूपं रुद्रं दर्शयित्वा उवाच—'एष पापकृत् हन्तव्यः, यथा पुनः न जायेत।' ब्रह्मणः वचनं श्रुत्वा, स धनुः गृहित्वा, शरांश्च आदाय, उग्रदृष्टिः महेशं अन्वगच्छत्। तं भयंकरं पुरुषं दृष्ट्वा त्रिनेत्रः रुद्रः भयभीतः अभवत्; स शीघ्रं पलायमानः विष्णोः आश्रमं जगाम। 'रक्ष मां, रक्ष मां, विष्णो, रिपुसूदन, अस्मात् नरात्! ब्रह्मणा निर्मितः, पापात्मा, म्लेच्छरूपः, भयानकः।' 'भगवन्, कुरु यथा स कोपात् माम् न हन्यात्।' तदा विष्णुः उच्चैः नादं कृत्वा तं पुरुषं मोहयामास। सर्वभूतैः अदृश्यः, योगेश्वरः, सर्वदृष्टा केशवः तत्र आगतम् विकृताक्षं शमयामास। तदा भूमौ प्रणम्य, स विष्णुना दृष्टः। विष्णुः उवाच—'त्वं हि मम पौत्रः, रुद्र, किं वरं दास्यामि?' देवम् नारायणं दृष्ट्वा, स उवाच—'दत्तं मे भिक्षाम्,' इति कपालं प्राग्रतपतेः तेजसा ज्वलन्तं प्रदर्शयन्। रुद्रं कपालहस्तं दृष्ट्वा विष्णुः चिन्तयामास—'कोऽन्यः इदानीं मत्तः भिक्षां प्राप्नुयात्?