स्नेहपूर्णेन भावेन कथां प्रवर्तयामि। भीष्म महाभाग, तत्र दानवाः स्वच्छन्दतया भृगुरूपिणा विप्रेण विज्ञाय, “मित्राणि, वस्त्राणि अपाकुरुत; अहं युष्माकं दीक्षां करिष्यामि,” इति उक्त्वा तान् दानवान् दीक्षितवान्। तत्र आङ्गिरसः तान् दिशाः एव वस्त्राणि कृत्वा दीक्षितवान्। तेषां पिकपिच्छध्वजः रम्यः च गुञ्जामालिका च दत्ते। ततः स विप्रः तेषां शिरसः केशान् अपाकृष्य, धर्मस्य परमं साधनं प्रदत्तवान्। धनाध्यक्षः देवः केशापाकर्षणेन तस्य उत्तमं सिद्धिं प्राप्तवान्, तेन वस्त्रधारणेन च सदा सफलः अभवत्। अर्हताः प्राचीनकाले उक्तवन्तः—एवं केशान् अपाकृष्य, मनुष्याः दिव्यत्वं प्राप्नुवन्ति, अमृतत्वं च। एतत् महान् पुण्यं ददाति, तस्मात् कः न कुर्यात्? देवाः मानवलोकं आगत्य, एषा दीक्षा तेषां प्रियतमं। भारते भूमौ, शिष्यकुले जन्मना, केशापाकर्षणादि तपः आचरितव्यम्। तैः च, नागेशेन छायां कृत्वा, ध्यानमार्गं दर्शयता, चतुर्विंशतिः तीर्थंकराः पूजिताः। मन्त्रैः स्तुत्वा, अर्हतः स्वर्गं प्राप्नोति, वा मोक्षः निश्चितं लभ्यते, इति संदेहः न अस्ति। कदा सूर्याग्निसमप्रभाः ऋषयः भूत्वा, वैराग्येण पञ्चसूत्रं जपेम? तपस्विनां मृत्युकाले, शिरसि शिलया प्रहारः पुण्यकर्म भवति। कदा निर्जने वनस्थले वसामः? शिष्याः एकाग्रचित्ताः कर्णे जपं करिष्यन्ति। हे मुने, मोक्षमार्गे न गन्तव्यम्—यतः पुनः पुनः संसारफलप्रदं पदं प्राप्तवान्। तस्मात् तानि पदानि त्याज्यानि, वयं सत्यं वदामः; स्वस्य तपसा विविधैः व्रतैः च। तस्मात् परमं पदं, मोक्षमार्गं गच्छ; यं भक्त्या तपसा च, तपस्विनः प्राप्नुवन्ति। यत्र इन्द्रियसंयमः, सर्वभूतेषु दया च निरन्तरं अस्ति, तत्र तपस्याः धर्मः; अन्यत् सर्वं मिथ्याचरणम्। एतद् ज्ञाय, प्रयत्नं कुर्याः, यं तीर्थकर्तारः, योगिनः च प्राप्तवन्तः। एवं पुरातनाः देवाः, विद्याधराः, महाभुजङ्गाः च, दिवा-रात्रि प्रियतमं चिन्तयन्ति। यदि संसारस्नेहः नष्टः, तदा भार्यादीन् त्यज, स्वर्गमार्गस्य विघ्नान् च। कथं तु गर्भं सेवेत, यत्र पिता जातः? कथं जीवाः स्वमांससदृशं मांसं भक्षयन्ति? ततः सर्वे बलिनः दानवाः गुरुम् ऊचुः—“दीक्षयस्व, भगवन्, यत्र वयं गर्भस्थाः इव स्थिताः।” दीक्षां कृत्वा, आचार्यः तान् नियमानुसारं उवाच—“अन्येभ्यः देवतेभ्यः कदापि नमः न कर्तव्यम्। भोजनं एकस्थले, अञ्जलिना करणीयम्; तत्र जलं केशकीटकवर्जितम्। प्रियाप्रिययोः समत्वेन आचरणीयम्; पक्षपातः न कर्तव्यः; एवं भोजनम् आचरितव्यम्।” “सर्वे एकत्र स्थास्यन्ति, एवं मोक्षं भजिष्यन्ति।” इत्युक्त्वा, तान् पुरुषश्रेष्ठान् नियमस्थापनं कृत्वा, उपदिष्टवान्। ततः धिषणा, राजन्, देवलोकं गत्वा, दानवकृतं सर्वं निवेदितवान्। ततः असुराः नर्मदायाः समीपे स्थित्वा, तत्र दानवान् दृष्ट्वा, प्रह्लादं विना। तदा सुरराजः हृष्टः, नमुचिं प्रति उवाच—“हिरण्याक्षः यज्ञघ्नः, धर्मनाशकः, वेदनिन्दकः;” “राक्षसः क्रूरकर्मा, भक्षः, लोलुपः च, मुचिः, बाणः, विरोचनः च;” “महिषाक्षः, बाष्कलः, प्रचण्डः, चण्डकः, रोचमानः, उग्रः, सुषेणः दानवश्रेष्ठः।” एतान् अन्यान् च दैत्यपतिं दृष्ट्वा, इन्द्रः उवाच—“हे दैत्याधिपाः, यूयं पूर्वं जाताः, देवभूमिं शासनं कृतवन्तः।” “किमर्थं इदानीं एष तपोव्रतम् आरब्धम्, यद् वेदनाशकं—नग्नाः, मुण्डितशिरसः, कमण्डलुधारिणः?” “पिकपिच्छध्वजं धारयन्ति किमर्थम्?” दैत्याः ऊचुः—“असुरभावं परित्यज्य, ऋषिधर्मे स्थिताः। सर्वभूतानाम् धर्मवृद्धिकरं कर्म कुर्मः। त्रैलोक्यसंपदं भुङ्क्ष्व, शक्र; गच्छ।” “एवं स्यात्,” इत्युक्त्वा, मघवान् पुनः देवलोकं गतः। भीष्म, सर्वे तैः देवपुरोहितेन मोहिताः। नर्मदां प्राप्त्वा, दैत्यश्रेष्ठाः तत्र स्थिताः। शुक्रेण सर्वं ज्ञात्वा, तानि ज्ञातवन्तः। ततः त्रैलोक्यग्रहणाय, पुनः क्रूरसंकल्पं कृतवन्तः। भीष्मः उवाच—“कथं अर्जुनः, शत्रुसूदनः, त्रिपुरात् जातः? किमर्थं कर्णः, सूतपुत्रः इति कथ्यमानः, अनपत्यतः उत्पन्नः?” “कथं तयोः स्वभावतः वरः प्राप्तः? तद् वद, मम महती जिज्ञासा; त्वं वक्तुम् अर्हसि।” पुलस्त्यः उवाच—“एकदा, मुखच्छेदे, ब्रह्मा महाक्रोधं प्राप्तवान्। तस्य ललाटे स्वेदः उत्पन्नः, तं भूमौ प्रहारयामास।