संसारस्य विचित्रत्वं पश्य, दानवाधिपः! यः योनि-सम्भूतः प्राणीः पुनः योनिं सेवते, तथा संभोगेन स्वर्गं प्राप्नोति कथं? यत्र मृत्तिका-भस्माभ्यां शुद्धिः विधीयते, तत्र किम् असलीनं पवित्रत्वं अस्ति? पश्य, दानव, किम् विकृतं जगत्—यत्र मल-मूत्र-निस्सरणानन्तरं शुद्धिः मूत्रपानं विधीयते। नृपते, भोजनानन्तरं मुखस्य तथा मूत्रेन्द्रियस्य शुद्धिः कुतः न विधीयते? यथा तत्र शुद्धिः क्रियते, तथा एषा विकृतः प्रथा स्थापिता—यत्र शुद्धिः विधीयते, तत्रैव तद् आचर्यते। एकदा सोमः बृहस्पतेः पत्नीं तारां हरित्वा तस्य पुत्रः बुधः अभवत्, अनन्तरं बृहस्पतिः ताम् पुनः स्वीकृतवान्। इन्द्रः अपि गौतमस्य पत्नीं अहल्यां स्वीकृतवान्; पश्य धर्मस्य आचरणम्। एवं विविधानि पापजनकानि कार्याणि लोके दृश्यन्ते; यत्र एवं धर्मः, तत्र तव मतम् परं सत्यं किम्? वद, दानवाधिप, पुनः वद; गुरोः वाक्यं श्रुत्वा, सर्वोच्चसत्यसम्पन्नं। यः जन्मस्य कारणं ज्ञातुम् इच्छन्ति, संसारसागरात् पृथक् भूत्वा, दानवा ऊचुः—“गुरो, ये भक्त्या आगताः तिष्ठन्ति, तान् सर्वान् दीक्षय।” “तेरे आदेशेन, पुनः मोहं न गच्छेम; संसारस्य दुःख-व्याकुलत्वात् वियुक्ताः स्मः।” “गुरो, सर्वान् केशेषु आकृष्य पङ्कात् उद्धर; ब्राह्मणश्रेष्ठ, कस्य देवस्य शरणं गच्छेम?” “विप्रवर, शरणागतानां देवतां दर्शय; स्मरणेन, उपवासेन, ध्यानेन, समाधिना वा।” “पूजादानैः मोक्षः लभ्यते; कुलात् विरक्ताः स्मः, पुनः तत्र न यतिष्यामः।” एवं गुरुवेषधारी तैः दानवश्रेष्ठैः संबोधितः, तद् कार्यं किमर्थं साधयेति चिन्तयितुम् आरभत। “एते पातकी, नर्कनिवासिनः, वेदमार्गात् बहिर्गताः, त्रिलोकस्य हास्यविषयाः—कथं कर्तव्यम्?” इत्युक्त्वा, स बुद्धिमान् राजा केशवं चिन्तयितुम् आरभत। जनार्दनः तस्य चिन्तां ज्ञात्वा, मोहमायां सृज्य तस्मै दत्तवान्—“एषा सर्वा मोहमाया दैत्याः विमूढयिष्यति।” “त्वया सह सर्वे वेदमार्गात् बहिर्भविष्यन्ति।” एवं निर्देशं दत्वा भगवान् तत्रैव अदृश्यः अभवत्। ततः, तपस्यासक्ताः असुरा मोहमायया आक्रान्ताः, बृहस्पतिः तेषां समीपं गत्वा उवाच—“तुष्टोऽस्मि, भक्त्या तव प्रियार्थं आगतः; अयं योगी नग्नः, मुण्डितशिराः, शिखिपिच्छधारी।” गुरुणा एवं उक्ते, मोहमाया दैत्यश्रेष्ठान् उवाच—“तपस्यायुक्ताः, वदन्तु, किं तपस्याफलं लोकार्थं वा पारमार्थिकं वा इच्छन्ति?” दानवा ऊचुः—“अस्माकं तपस्या परलोकधर्मार्थं आरब्धा।” “किम् अन्यत् इह अभिप्रेतम्?” नग्नयोगी उवाच—“मम वचनं अनुयात यदि मोक्षम् इच्छथ।” “एतत् सर्वम् अर्हतां योग्यं; मोक्षद्वारं खुलितम्; मोक्षः धर्मात् लभ्यते, न अन्यः मार्गः।” “इह स्थित्वा स्वर्गं मोक्षं च लभिष्यथ, तैः अनेकैः साधनैः, यत्र मोक्षदृष्टिः नास्ति।” मोहमायया दैत्याः वेदमार्गात् बहिर्गता; धर्माय अधर्मः, सत्याय असत्यः। न मोक्षाय, न मोक्षदायकम्; सर्वोच्चसत्यं इति उक्तम्, परम् न तु सत्यम्। धर्मः इति उक्तम्, न तु धर्मः; स्पष्टं नास्ति। एकवस्त्रधारिणां धर्मः अन्यः, बहुवस्त्रधारिणां धर्मः अन्यः। एवं मोहमायया बहून् विरोधीमतान् ऊचुः; तस्मात्, नृप, सर्वे दैत्याः स्वधर्मं परित्यक्तवन्तः। मोहमायया मम धर्मं योग्यं इति घोषितवन्तः; ये तं धर्मं अङ्गीकृतवन्तः, तेन योग्यत्वं प्राप्तवन्तः। त्रिवेदमार्गं परित्यज्य, देवाः अपि मम प्रेरणया मोहमायायाः वशेण प्रवृत्ताः; अन्ये अपि तेन जागृताः। तैः, अन्यैः, पुनरपि अन्यैः, सर्वे दृढमताः, सभायां “अर्हताय नमः” इत्युक्तवन्तः। अल्पदिनेषु दैत्याः त्रिवेदं परित्यक्तवन्तः; पुनः रक्तवस्त्रधारी, विजयी दृष्टिः, मोहमायया तान् विमूढयामास। स अन्यदेवान् गत्वा मधुरं वचनं उवाच—“यदि स्वर्गं वा मोक्षं वा इच्छथ—” “पशुवधादि पापकर्मणां पर्याप्तम्; एतत् ज्ञानमयम्, शेषं प्राप्तव्यं।” “मम वचनं श्रुणु, यथा बुद्धिमता इह उक्तम्; एषं जगत् निराधारम्, मोहज्ञानात् परमं न लभ्यते।” “रागादिदोषैः अतीव दूषितः, संसारदुःखं विचरति; विविधाः उपदेशाः तेषां मोक्षाय दत्ताः।” एवं स धर्मान् उक्त्वा, तैः तान् परित्यक्तान्; केचित् वेदान् निन्दितवन्तः, अन्ये देवान्, नृप। अन्ये यज्ञं द्विजातीन् च निन्दितवन्तः; एषा उक्तिः न युक्ता, हिंसा धर्मः इति कथ्यते। विद्वांसः अग्नौ होमं फलदं वदन्ति; यदि पशुहिंसा यज्ञे स्वर्गलाभाय इच्छ्यते— एवं मोहमायया, दैत्याः स्वधर्मं परित्यज्य, विविधमतानि अङ्गीकृतवन्तः, वेदमार्गं त्यक्तवन्तः, तु मोक्षं न प्राप्तवन्तः।