शृणु, भगवन्, कथां पौराणिकीमिमां यथाशास्त्रं प्रवक्ष्यामि। किल कश्चन प्रश्नः समुत्थितः—कथं रुद्रः, यः अर्धनारीश्वरः, धर्मविपरीतैः हिंसा-पापकर्मभिः स्वपत्नीसंयुक्तः सन्, मोक्षं प्राप्नुयात्? सः भूतगणैः परिवृतः, बहुबन्धनाभरणः, स्वर्गं न प्राप्नोति, न मोक्षं; अपि च, लोकाः अपि तेन पीड्यन्ते। तथा विष्णुः अपि हिंसामाश्रित्य मोक्षं कथं प्राप्नुयात्? ब्रह्मा रजोगुणयुक्तः, स्वसृष्टिं धारयति। देवाः, ऋषयः, ये चान्ये वेदमार्गानुगाः, ते प्रायः हिंस्राः, नित्यं क्रूराः, मांसभक्षकाः, पापकर्मकृतः। एते देवाः सुराम् पिबन्ति, ब्राह्मणाः मांसं खादन्ति; एवं धर्मेण कः स्वर्गं गच्छेत्, कथं वा मोक्षं लभेत्? ये यज्ञादिकाः क्रियाः श्रुतिप्रतिपादिताः, तत्रापि मोक्षस्योपदेशः न दृश्यते। यदि पशुहिंसया रुधिरविक्षेपेण यज्ञकर्मणा स्वर्गः प्राप्यते, तर्हि पातालं कथं प्राप्यते? यदि अन्येन भुक्तेन अन्यः तृप्यति, तर्हि पिण्डदानं प्रवासिनामपि कुर्यात्, स्वयम् तु न खादेत्। ये ब्राह्मणाः व्योमगामिनः, मांसभक्षणदोषात् पतिताः; तेषां न स्वर्गः, न मोक्षः। सर्वभूतानां जीवनं प्रियं, तस्मात् कः पण्डितः स्वमांसवत् मांसं खादेत्? ये गर्भोत्पन्नाः प्राणी, पुनः गर्भं सेवन्ते; हे दानवेश, मैथुनात् स्वर्गः कथं लभ्यते? यत्र मृत्तिकापुण्डरेण शुद्धिः, तत्र का शुद्धिः स्यात्? पश्य दानव, यत्र शुद्ध्यर्थं मूत्रपानं विहितम्, तत्र किमिदं विपरीतम्? भुक्त्वा किमर्थं मुखस्य मूत्रेन्द्रियस्य च न शुद्धिः? यथा तत्र शुद्धिः, तथा अपि अत्र आचरणं कृतमस्ति; यत्र यत्र शुद्धिः, तत्र तत्र एव आचरन्ति। एकदा सोमेन तारां बृहस्पतेः भार्यां हृतां, तस्मात् बुधः अभवत्; पुनः बृहस्पतिः तां स्वीकृतवान्। इन्द्रः अपि अहल्यां गौतमपत्नीं जग्राह; पश्य धर्माचरणम्। एवं पापकर्माणि लोके दृश्यन्ते; यत्र एवं धर्मः, तत्र परं सत्यम् किम्? इति चिन्त्य, दानवराजं पुनः पृच्छन्ति—‘ब्रूहि, भगवन्, ब्रूहि; गुरोर्वचनानि श्रुत्वा परं सत्यमवधारयाम।’ ते दानवाः, संसारसागरात् विविक्ताः, जन्मविचारयुक्ताः, आचारेण उपस्थिताः, गुरवे ऊचुः—‘गुरो, सर्वान् अस्मान् दीक्षय; भवतः आदेशेन पुनर्न मोहं गच्छेम। संसारात् पूर्णवैराग्यं प्राप्तवन्तः स्मः। अस्मान् कपिलगर्तात् केशेषु कर्षित्वा उद्धर; ब्राह्मणश्रेष्ठ, कस्य देवस्य शरणं व्रजेम?’ ‘स्मरणेन, उपवासेन, ध्यानयोगेन वा, शरणागतानां देवतां वद; पूजादानेन मोक्षः लभ्यते। कुलात् विरक्ताः स्मः, न पुनः तत्साधनाय यतिष्यामः।’ इति दानवनेता गुरुमुपगम्य पप्रच्छुः। तदा बृहस्पतिः, तेषां कार्यसिद्ध्यर्थं, किमाचरेयं इति चिन्तयामास—‘एते पापिनः, वेदमार्गबाह्याः, त्रैलोक्ये उपहास्याः, नर्कनिवासिनः; कथं तेषां व्यवहारः?’ इत्युक्त्वा, सः केशवं चिन्तयित्वा, जनार्दनः तस्य चित्तं विज्ञाय, मोहिनीमायाम् उत्पाद्य तस्मै दत्तवान्—‘एषा सम्पूर्णा मोहिनीमाया दैत्यांश्च मोहयिष्यति। त्वया सह सर्वे वेदमार्गात् बहिर्भविष्यन्ति।’ इत्युक्त्वा भगवान् अन्तर्हितः। तदा तैः दानवैः तपोयुक्तैः मोहिनीमायया आक्रम्यमाणैः, बृहस्पतिः समीपं गत्वा प्रोवाच—‘भवतां प्रियार्थं, भक्त्या तुष्टः अहम् आगतः; अयं योगी नग्नः, मुण्डितशिराः, शिखिपिच्छधारी।’ इत्युक्त्वा, मोहिनीमाया अपि तान् दैत्यान् उवाच—‘वदत, दैत्यश्रेष्ठाः, किं तपःफलं लोके इच्छथ, उत परत्र?’ दानवाः ऊचुः—‘स्मः, अस्माकं तपः परधर्मलाभाय। किमन्यदत्र?’ नग्नयोगी उवाच—‘मम वचनानि शृणुत, यदि मोक्षकामाः। एष धर्मोऽर्हतां योग्यः, मुक्तिद्वारम् उद्गतम्; धर्मात् मोक्षः, न अन्यः मार्गः अस्ति। अत्र स्थित्वा स्वर्गं मोक्षं च प्राप्स्यथ, मुक्तिदर्शनरहितैः उपायैः।’ एवं मोहिनीमायया दैत्याः वेदमार्गात् अपवर्जिताः; धर्माय अयं अधर्मः, सत्याय अयं असत्यः। नायं मोक्षाय, न हि मोक्षदः; परमं सत्यमिति उच्यते, परं सत्यम् न हि। धर्म इति उच्यते, धर्मः न हि; न सुस्पष्टम्। एकवाससां नियमः अन्यः, बहुवाससां अन्यः। एवं मोहिनीमायया विपरीतानि मतानि उक्तानि; तस्मात् सर्वे दानवाः स्वधर्मं परित्यक्तवन्तः। मोहिनीमायया मम एव धर्मं योग्यं उक्तवन्तः; ये तं धर्मं गृहीत्वा, तेन एव योग्यतां प्राप्तवन्तः। एवं, भगवन्, मोहिनीमायायाः प्रभावेन दानवाः स्वधर्ममुत्सृज्य, विपरीतमार्गे प्रवृत्ताः, यथाशास्त्रं कथा समाप्ता।