भृगुशापस्य प्रभावात् तस्मिन्काले, देवानां दानवानां च हितार्थं, विष्णुः कथं तदानीं देवानां दानवानां च शरीरेण प्राप्तः इति भीष्मः पृष्टवान्। स धर्मज्ञं पृष्ट्वा, "देवदानववृत्तान्तं विस्तरेण मे कथय," इति उवाच। पुलस्त्यः प्रत्युवाच—"तेषां विजयानर्थं घोराणि युद्धानि अभवन्। मन्वन्तरेषु दश शुद्धावताराः स्मृताः, तेषां नामानि संक्षेपेण शृणु। प्रथमः नरसिंहः, द्वितीयः वामनः, तृतीयः वराहः, चतुर्थं अमृतमन्थनम्। पञ्चमं तारकायुद्धं घोरतरं, षष्ठमादिबकाख्यं, सप्तमं त्रिपुरयुद्धम्। अष्टमं अन्धकवधः, नवमं वृत्रहिंसा, दशमं ध्वजः, ततः परं हालाहलम्। द्वादशं कोलाहलं प्रख्यातम्। हिरण्यकशिपुः दैत्यः नरसिंहेन हतः। वामनेन बलिः त्रिभुवनविजये बद्धः। हिरण्याक्षः सुरविरोधे द्वन्द्वयुद्धे निहतः। वराहस्य दन्तेन समुद्रस्थः द्विधा कृतः। प्रह्लादोऽपि अमृतमन्थनेन्द्रेण युद्धे पराजितः। प्रह्लादस्य पुत्रः विरोचनः सदा इन्द्रवधे रतः, स च तारकायुद्धे इन्द्रेण निहतः। देवैः त्रिपुरदानवान् सहनं अशक्ते, तदा देवद्विषा मोहयित्वा सुराभिः सुररूपं गवां गृहित्वा सुरशत्रुः। अमृतपानं कृत्वा दानवाः पुनः पुनः न जीवितुं शक्ताः, त्रिषु लोकेषु सर्वे दानवा त्र्यम्बकेन निहताः। अन्धकवधकाले दानवा, पिशाचा, दैत्याश्च देवैः, मनुष्यैः, पितृभिश्च विनाशिताः। वृत्रो दानवैः सहितः कोलाहले निहतः, ततः विष्णोः सहाय्येन महेन्द्रेण निपातितः। ततः विप्रचित्तिः मायया योगयुक्तः स्वजनैः सहितः, महेन्द्रेण वज्रपातेन क्षणेन निहतः। दैत्यदानवा एकत्रिताः सर्वे विनष्टाः। एते दश देवासुरयुद्धवृत्तान्ताः। एतेषां विनाशेन, भूतानां च हितार्थं, हिरण्यकशिपुः राजा कोटिशतसंवत्सरं शोभितवान्। सप्तद्विचत्वारिंशत्कोट्यः, अष्ट्युत्तरसहस्राणि च, त्रिलोकाधिपत्यं तेन लब्धम्। ततः बलिः राजा पुनः कोटिशतसंवत्सरं, षष्टिसहस्राणि विंशतिलक्षं च, राज्यं कृतवान्। बलेरधिपत्यकाले यथोक्तं प्रह्लादोऽसुरैः सहितः सुखं प्राप्नोत्। एते बलवन्तोऽसुरा विजयाय यतन्ते, महेन्द्रस्तु त्रिलोकं निर्व्यग्रः पालयति। एषः सर्वोऽयं वृत्तान्तः अपरिपूर्णः यावत् दशसहस्रवर्षपर्यन्तं, तदा त्रिलोक्यां पाकराज्यं पुनः अभवत्। ततः असुरान् परित्यज्य यज्ञः देवेषु गतः। यज्ञे देवेषु गते, दितिपुत्राः कविं प्राहुः—"मघवता राज्यं नीतम्, यज्ञो देवेषु गतः। वयं स्थातुं न शक्नुमः, अधः पतिष्यामः।" इति। तान् एवं वदतः कविः शोकार्तान् सान्त्वयामास—"मा शुचः, असुरा, मम शक्त्या वः धारयिष्यामि।" सर्वे मन्त्राः, ओषधयः, यद् यद् भूमौ विद्यते, मयि एव वसति, केवलं अंशः देवेषु स्थितः। यद् यद् अहम् अस्माकं कृते धारयामि, तत् सर्वं वः दास्यामि।" इति। ततः कविना रक्षितान् असुरान् ज्ञात्वा, देवाः तम् स्तुतवन्तः। देवाः चिन्तायुक्ताः, पुनः प्राप्तुं इच्छन्तः, विचारयामासुः—"कविः बलात् सर्वं अस्माकं हरति। शीघ्रं गच्छामः, यावत् अस्मान् न विसृजति। शेषान् अपि बलात् जित्वा, अधो लोकं प्रेषयामः।" इति। ततो देवाः क्रोधात् दानवान् उपगम्य, तान् हन्यमानान् कविं शरणं ययुः। कविः तान् देवैः त्वरया अनुद्यून् दृष्ट्वा, दैत्यान् संगृह्य, रक्षणार्थं, देवात् अपाकृष्य स्थितवान्। काव्यस्य दृढस्थितिं दृष्ट्वा, देवाः निर्व्यग्राः सन्न्यवर्तन्त। ततः कविः चिन्तयन्, ब्रह्मणः हितवचनानि अनुस्मृत्य, तान् अब्रवीत्—"त्रैलोक्यं वामनः त्रिभिः पदैः हरितवान्। बलिः बद्धः, जम्भो हतः, विरोचनः च निहतः। द्वादश महादैत्याः देवैः युद्धे निपातिताः। बहवो नायकाः नाशिताः, अल्पांशः शेषः। मम मतम्, युद्धस्य कालः नास्ति। उपायैः कालं प्रतीक्षध्वम्। अहं महादेवं गमिष्यामि, जयदायिनो मन्त्रान् प्राप्स्यामि।" "महेन्द्रात् अमोघान् मन्त्रान् लब्ध्वा, देवैः पुनः युद्धं करिष्यामः, तदा निश्चितं जयः भविष्यति।" इति। एतेषु सहमत्य, असुराः देवांश्च ऊचुः—"वयं सर्वे शस्त्राणि निक्षिप्तवन्तः, श्रान्ताः, रथरहिताः। वल्कलाम्बरधारिणः तपः करिष्यामः।" इति। तेषां सत्यवचनं श्रुत्वा, देवाः तान् अनुमोदितवन्तः। ततः सर्वे दुःखरहिताः, प्रमुदिताः, निवृत्ताः। दैत्यैः शस्त्राणि निक्षिप्तानि, देवाः अपि निवृत्ताः।