दीर्घकालं तारया सह स्थित्वा, सोमदेवः स्वगृहं तां नीतवान्। तथापि स्वगृहेऽपि तस्य हृदयम् अलभत तृप्तिम्, यतः तारा एव तस्य परमासक्तिर्भूताऽभूत्। तस्याः वियोगदाहेन संतप्तः बृहस्पतिः, केवलं तां चिन्तयन् ध्यानसमाधौ मग्नः अभवत्। न च सः सोमं शप्तुं शक्तः, न मन्त्रैः, न शस्त्रैः, न वह्निना, न विषैः अपि हनितुं शक्तः। अनेकप्रकारैः उपायैः, तन्त्रकर्मणापि, पत्नीं पुनः प्राप्तुं यत्नं कृतवान्, तथापि वाक्पतिः सफलः न अभवत्। तदा सः, दारपतिव्यथया दग्धः, सोममुपसृत्य प्रार्थयामास। सोमः प्रार्थितोऽपि बृहस्पतेः भार्यां न प्रत्यपादयत्, काममोहितचित्तत्वात्। ततः महेश्वरः, चतुर्मुखः, साध्याः, मरुतः, लोकपालाश्च समेता, तं प्रति ययुः। सोमः न किञ्चिदपि प्रकारेण तां प्रत्यर्पयामास, तदा वामदेवाख्यः शिवः, यस्य पदपद्मानि अनेके रुद्राः पूजयन्ति, कोपेन पूर्णः अभवत्। शिवः, शिष्यैः सहितः, पिनाकधन्वा, बृहस्पतेः स्नेहवशात् धनुः गृहीत्वा, पुरारिः भूत्वा, गणपतिभिः, सिद्धैः च सह निर्गतः। विशेषतः सोमसैन्येन युद्धाय सः ज्वलन्, तृतीयनेत्राग्निसदृशवदनः, षट्षष्टिः भीषणरूपाः गणाधिपतयः तेन सह निर्गताः। यक्षेश्वराः स्वगणैः रथारूढाः, वेतालाः, यक्षा, नागाः, किन्नराः, शतकोटिसंख्यकाः अन्ये च, एकेन पद्मगणेन सहिताः अनुगच्छन्ति स्म। सोमः अपि, कोपवृद्ध्या, द्वादशलक्षरथैः, शनैश्चरमङ्गलप्रभृतिभिः, तेजस्विभिः नक्षत्रग्रहैः, दैत्यैः, असुरैः च सेनया सहितः समागतः। तदा सप्तलोकाः, पृथिवी, वना, द्वीपाः, समुद्रगह्वराणि च, भयेन पीडितानि अभवन्। पिनाकपाणिः, महास्त्रशस्त्रज्वालया दीप्तः, सोमं प्रतीयाय। तत्र उभयोः सोमशिवसेनयोः घोरं भीषणं महायुद्धमुत्पन्नम्। तद् युद्धं सर्वाणि भूतानि दग्धुमिव, तीव्रं, ज्वलनरूपं, एकाग्निसदृशं जातम्। उभयपक्षैः तीक्ष्णशस्त्रैः परस्परं सेनाः विनाशिताः। ज्वलनशस्त्राणि स्वर्गं, पृथिवीं, पातालं च दग्धवत्यः। कोपेन रुद्रेण ब्रह्माशिरस्त्रं स्रष्टम्, सोमेन च सोमास्त्रं प्रमुक्तम्। तयोः पतनसमये समुद्रे, पृथिव्यां, गगने च भयम् उत्पन्नम्। तदा लोकविनाशाय युद्धं प्रवृत्तमिति दृष्ट्वा प्रजापतिः ब्रह्मा देवैः सह प्रविश्य तत् कथञ्चित् निरोद्धुम् अशक्नोत्। सः सोमं उवाच—"हे सोम! त्वया किं एष घोरः लोकनाशकः कार्यः कृतः? अन्यस्य भार्याहरणात् त्वया एष भीषणयुद्धम् आरब्धम्। अतः त्वं जनानाम् अनर्थकरः पापग्रहः भविष्यसि। वाक्पतेः भार्यां मम आज्ञया प्रत्यर्पय।" सोमः तेजोमौलिः तथेति प्रतिज्ञाय, शान्तचित्तः युद्धात् निवृत्तः। बृहस्पतिः हर्षितः तारां गृहं नीत्वा स्वगृहं गतवान्, रुद्रः अपि तथैव। ततो वर्षस्य समाप्तौ, द्वादशादित्यसदृशः, दिव्यपीताम्बराभरणधारी, एकः तस्याः गर्भात् समुत्पन्नः। सः तारायाः गर्भात् जातः, सूर्यसदृशतेजाः, सर्वविद्याविदग्धः, गजशास्त्रप्रवर्तकः। तं राजकुमार इति प्रसिद्धं, राजवैद्यं चाख्याययुः। सोमस्य पुत्रत्वात् सः बुध इति विख्यातः। सः तेजस्वी सर्वजनात् अधिकः अभवत्। तदा ब्रह्मा देवैः, दिव्यर्षिभिः च सह तत्र आगतः। बृहस्पतेः गृहे जातकर्मसमये, सर्वे देवाः तारां पप्रच्छुः—"कस्यायं पुत्रः जातः?" सा लज्जया मौनं आसाद्य, पुनः पुनः पृष्टापि न किञ्चिद् अवदत्। अन्ते, सा उवाच—"सोमेन," इति। तदा सोमः पुत्रं गृहित्वा, बुध इति नाम कृत्वा, पृथिव्यां राज्यं अदात्। ततः अभिषेकं कृत्वा, सः महाबलः दानानि अदात्। ब्रह्मा ब्रह्मर्षिभिः सहितः, तं नवग्रहस्थाने नियुक्तवान्। सर्वेषां जनानां साक्षात् सन्, तत्रैव अन्तर्धानं गतः। बुधः धर्मात्मा, इलायाः गर्भे पुत्रं उत्पादितवान्। स्वतेजसा सः शताश्वमेधयज्ञान् पूर्णान् कृतवान्। सः पुरूरवाः इति प्रसिद्धः, सर्वलोकसम्मानितः अभवत्। हिमालयस्य रम्ये शिखरे, प्रजापतिं पूजयित्वा, सः लोकपालत्वं, सप्तद्वीपाधिपत्यं च प्राप्तवान्। केश्यादयः दैत्याः तस्य सेवकाः अभवन्। तस्य रूपमाकर्षिता उर्वशी भार्या अभवत्। सप्तद्वीपवती पृथिवी, गिरिवननिकरयुक्ता, सः धर्मेण सर्वभूतहितकाम्यया पालयामास। चामरधरः, सेवकसंघयुक्तः, ब्रह्मणः प्रसादात्, इन्द्रेण तस्मै उच्चासनं दत्तम्। सः धर्मार्थकामसंयुक्तान् धर्मेण पालयामास। ते एव धर्मार्थकामाः, तस्य कर्मणि सम्यग् अवेक्षणे उत्सुकाः, तं द्रष्टुम् आगताः। तेषां कृत्यानि, तेषां समत्वेन भावनां च ज्ञातुम् इच्छन्, तेषां प्रति श्रद्धया अर्घ्यम् आतिथ्यं च अकरोत्। त्रीणि दिव्यहेमोपहितासनानि स्थाप्य, तान् उपवेश्य, धर्मपक्षे अल्पं प्रवृत्तिं दर्शयन् पूजनं अकरोत्। तदा कामार्थौ कोपितौ, राजानं प्रति गतौ। अर्थः लोभात् शापम् अदात्—"त्वं नश्यसि।" कामः उवाच—"गन्धमादनपर्वते, कुमारकानने, उर्वश्याः वियोगेन, काममोहितः भविष्यसि।" धर्मः उवाच—"दीर्घायुष्मान् धर्मनिष्ठश्च भविष्यसि; तव वंशः, हे नृप, यावत् चन्द्रतारका, तावत् स्थास्यति।" शतमुख्यं वंशवृद्धिः भविष्यति, न च पृथिव्यां क्षयं यास्यति। षष्टिवर्षाणि उर्वश्यां प्रति काममोहितः भविष्यसि। शीघ्रं तव भार्या अप्सराः अपि तव वशे आगमिष्यति। इत्युक्त्वा ते सर्वे अन्तर्धानं गताः। राजा तदा स्वं राज्यं पालयामास। नित्यं पुरूरवाः इन्द्रदर्शनाय ययौ। कदाचित् स्वचक्ररथमारुह्य, दक्षिणदिग्गगनं विचचार।