शीतरश्मिः सोमदेवः कदाचित् सर्वात्मना विष्णुम् उपास्य घोराणि तपांसि चकार। तस्य तद् एकचित्तस्य ध्याननिष्ठस्य भगवतः नारायणस्य, हर्याख्यस्य, प्रसादः अभवत्। ततः परं परमात्मा जनार्दनः तं सोमम् उवाच— "वरं वृणुष्व" इति। सोमोऽपि वरं वव्रे— "इन्द्रलोकस्य मध्ये यज्ञान् करवान्।" पुनः स उवाच— "राजसूये मम गृहे देवा ब्रह्मा च चतुर्विधाः साक्षात् अतिथयः स्यु:।" "त्रिशूलधारी शिवः सुराणां रक्षकः स्यात्।" इति। तदा विष्णुः तस्य वचनेन राजसूयमासादयत्। अत्र्यः होतार् अभवत्, भृगुः अध्वर्यु, चतुर्मुखः उद्गाता, स ब्रह्मत्वं प्राप, हरिः स्वयं सर्वं निरीक्षते स्म। सर्वे देवाः तत्र सभासदः अभवन्— एष एव राजसूयविधिः स्मृतः। वसवोऽध्वर्यवः, तथा विश्वेदेवाः अपि। सोमः त्रीँल्लोकान् दक्षिणां कृत्वा ऋत्विजः तुष्टाव। एवं स सृष्ट्या स्थापितं दुर्लभं ऐश्वर्यं प्राप। स्वतपसा तः सप्तस्वेषु लोकेषु ऐश्वर्यं प्राप्य, कदाचित् कानने विचरन् नानापुष्पाभरणैः विभूषिताः स्त्रियः अपश्यत्। तत्र सुराचार्यपत्नी तारा, विशालश्रोणिः, गुरुत्वात् स्तनभारस्य विक्लवा, पुष्पच्छेदनेऽपि दुर्बला, मनोहरविस्तीर्णनेत्रा, कामबाणैः आहतासीत्। तस्याः सौन्दर्यरश्मिना मोहितः सोमः, रहसि तस्याः केशेषु गृहीत्वा ताम् उपजगाम। सा अपि कामाभिभूता न प्रतिषेधुं शशाक, न च तत्र सुखं लेभे, तस्य रूपप्रभया चित्तं हृतम्। दीर्घकालं तारया सह स्थित्वा, सोमः ताम् आत्मनः गृहम् आनयत्। स्वगृहेऽपि तस्याः संसर्गे तृप्तिं न प्राप, तस्याः प्रति गाढं अनुरक्तः। इतरस्मिन् काले बृहस्पतिः विरहाग्निना दग्धः, तस्याः ध्याननिष्ठः अभवत्; न च शप्तुं शशाक, न मन्त्रैः, न शस्त्रैः, न वह्निना, न विषैः तं हन्तुं शशाक। बहुधा उपायैः तां पुनराप्तुं प्रयत्नं कृतवान्, तन्त्रैः अपि न सफलः अभवत्। तदा पत्न्याः विरहव्यथया संतप्तः सोमम् उपेत्य प्रार्थितवान्। सोमः अपि प्रार्थितोऽपि तां बृहस्पतेः भार्यां न प्रत्यपादयत्, मोहवशात्। तदा महेश्वरः, चतुर्मुखः, साध्या, मरुतः, लोकपालाश्च तत्र समागताः। सोमः ताम् एव न प्रत्यपादयत्, तदा पृथिव्यां वामदेवाख्यः शिवः, यं कोट्यः रुद्राः पादपद्मयोः पूजयन्ति, कोपेन पूर्णः अभवत्। शिष्यैः सहितः पिनाकधन्वा शिवः, बृहस्पतेः स्नेहात्, धनुः आदाय, पुरारातिः भूतेश्वरगणैः सिद्धैः च सह निर्गतः। सोमस्य युद्धाय विशेषतः ज्वलन्निव, तृतीयनेत्राग्निसदृशं विकरालं मुखं धारयन्, षट्षष्टिः भीषणरूपाणि गणेश्वराणां तेन सह प्रस्थितानि। यक्षेश्वराः स्वगणैः रथैः समारुह्य, वेतालाः, यक्षा, सर्पाः, किन्नराः, शतकोटिसंख्यकाः, एकेन पद्मगणेन सह अन्वयुः। सोमः अपि भीमकोपेन द्वादश लक्षैः रथैः, शनैश्चर-मङ्गल-प्रभृतिभिः, तेजस्विभिः नक्षत्रैः, दानव-दैत्यसेनया च सह समागतः। सप्तलोकाः पृथिवी च, वनानि, द्वीपाः, समुद्रगह्वराणि च भीताः अभवन्। पिनाकधन्वा महास्त्रैः ज्वलन्निव सोमं प्रति स्थितः। तदा तयोः सेनयोः सोम-शिवयोः, घोरं भीषणं महायुद्धम् उत्पन्नम्। तत् युद्धं सर्वभूतक्षयकरं, तीक्ष्णं, ज्वलन्निवैकाग्निरूपं, अभवत्। घोरशस्त्रैः उभयपक्षेण परस्परं सेनाः विनाशिताः, ज्वलन्तः शस्त्रवर्षाः दिवं, पृथिवीं, पातालं च दग्धवन्तः। कोपात् रुद्रेण ब्रह्माशिरस्त्रं मुक्तम्, सोमेन सोमास्त्रं अप्रतिहतवीर्येण प्रेषितम्। तयोः पतनेन सागरः, पृथिवी, नभः च भीताः। तदा, लोकविनाशहेतोः प्रवृत्तं तद् युद्धं दृष्ट्वा, स्वयं पितामहः ब्रह्मा देवैः सह प्रविश्य, तं महासंग्रामं कथंचित् स्थगयामास। स उवाच— "सुम, किं त्वया अकार्षीः एष घोरः, विनाशकरः कार्यः, लोकहानिकरः? परदाराहरणात् त्वया एष भीषणयुद्धः कृतः।" "मानुषेषु त्वं पापग्रहः भविष्यसि, वह्निमुखभक्षकेषु पापिष्ठः। मम आज्ञां प्रतिगृह्य, वाक्पतेः भार्यां प्रत्यर्पय।" इति। सोमः प्रतिजग्राह— "एवं स्यात्" इति, युद्धात् निवृत्तः प्रसन्नचित्तः। बृहस्पतिः हृष्टः तारां स्वगृहं नीतवान्, रुद्रः अपि स्वस्थानं गतः। पुनः वर्षान्ते दिव्यपीताम्बराभरणधारी द्वादशादित्यसदृशः कश्चन जातः। तारा सूर्यसदृशतेजाः पुत्रम् अजायत्, स सर्वविद्याविद्, गजविद्याप्रवर्तकः। स राजा कुमारः, राजवैद्यः इति प्रसिद्धः अभवत्; सोमपुत्रत्वात् 'बुधः' इति नाम्ना विख्यातः। स महाबलवान् सर्वजनात् अधिकतेजाः अभवत्। ततः ब्रह्मा च अन्ये देवाः, दिव्यर्षयः च तत्र समागताः। बृहस्पतेः गृहे जातकर्मोत्सवे, सर्वे देवाः तारां पप्रच्छुः— "कस्यायं बालः जातः?" इति। सा लज्जया तुष्णीमासीत्, पुनः पुनः पृष्टापि न प्रत्यवदत्। अन्ते सा उवाच— "सोमेन जातः" इति। सोमः स्वपुत्रं गृहीत्वा 'बुध' इति नाम कृत्वा पृथिव्यां राज्यं दत्तवान्। अभिषेचनं कृत्वा, दानानि च दत्वा, ब्रह्मा ब्रह्मर्षिभिः सह तं ग्रहस्थानं न्ययोजयत्। सर्वभूतदृष्टिसाक्षिणि तत्रैव अन्तर्धानम् अगच्छत्। बुधः धर्मात्मा इलायाः उदरे पुत्रं जनयामास। स्वतेजसा स शताश्वमेधयागान् पूर्णान् अकरोत्। 'पुरूरवा:' इति नाम्ना स जगति विख्यातः, सर्वलोकसम्मानितः अभवत्। हिमालयस्य शिखरे पितामहम् अर्चित्वा, राजा लोकपालत्वं, सप्तद्वीपाधिपत्यं च प्राप। केशीप्रभृतयः दैत्याः तस्य सेवकाः अभवन्, तस्य रूपमोहिता उर्वशी भार्या अभवत्। सप्तद्वीपवती पृथिवी, पर्वतानि, वनानि, उपवनानि च, तेन धर्मेण रक्षितानि, सर्वभूतहितकामेन।