अथ तत्रात्रेः नेत्राभ्यां सलिलं निर्गतम्, यत् सोमस्य भावेन चन्द्रमसः समुत्पन्नम्। तस्य सलिलस्य प्रभया, शशाङ्कस्य इव, सर्वं जगद्—चराचरं—प्रकाशितम्। तत्र दिशः, कामेन संपीडिताः, तद् जलं स्त्रीरूपेण स्वीकृतवन्त्यः; तद् अपि अत्रिजं गर्भरूपेण तासां गर्भेषु प्रविष्टम्। दिशः तु तं गर्भं धारयितुं अशक्ता अभवन्, तदा चतुराननः सः गर्भं समाहितवान्। ब्रह्मा तं गर्भं युवानं सर्वास्त्रधारिणं नरं चकार; स्वहस्तेन तं वैदिकरथ उपवेश्य, स्वकीयं लोकं प्रति नीतवान्। तत्र ब्रह्मर्षयः समवदन्—"अयं नः प्रभुर्भवतु" इति। ऋषिभिः, देवैः, गन्धर्वैः, अप्सरःभिश्च स्तुतः सः, तत्रैव अद्भुतं महद् आश्चर्यं जातम्। तस्य तेजसः छत्रात्, पृथिव्यां दिव्यानां ओषधीः समुत्पन्नाः; तस्य प्रभया, रात्रौ तासां दीप्तिः विशेषेण दृश्यते। एवं सोमः ओषधीनां नाथः अभवत्, द्विजातिषु च गण्यते; स शुभ्रवर्तुलः वेदानां निवासः, रसानां च सारः। सः च नित्यं शुक्लकृष्णपक्षयोः क्षयवृद्ध्यनुगतः; तस्मै प्रचेतसः पुत्रः दक्षः सप्तविंशतिं अपि दत्तवान्। सोमाय दक्षः रूपयौवनसम्पन्नाः कन्याः दत्तवान्; ततः दशसहस्रसहस्रशक्तयः अपि। स शीतांशुः विष्णोः ध्यानपरायणः तपश्चर्यां कृतवान्; तदा भगवान् नारायणः हरिः तेन तुष्टः अभवत्। स परात्मा जनार्दनः वरं वृणीष्व इति उक्तवान्; सोमः अपि वरं वव्रे—"इन्द्रलोकस्य यज्ञकर्मण्यहम्" इति। "मम गृहे राजसूयकर्मणि देवाः चतुर्विधा ब्रह्मा च साक्षात् अतिथयः स्युः।" "त्रिशूलधारी शिवः नः रक्षिता, सुराणां च संरक्षकः भवतु" इति च। तदनु विष्णुना राजसूययज्ञः संपादितः। अत्रिः होतारः, भृगुः अध्वर्यु, चतुराननः उद्गाता, हरिः स्वयं पर्यवेक्षकः अभवत्। सर्वे देवाः सभासदः आसन्; एष यज्ञविधिः राजसूय इति प्रसिद्धः। वसवः अध्वर्यवः, विश्वेदेवाश्च तत्र। तेन त्रिलोक्यः दक्षिणारूपेण ऋत्विग्भ्यः दत्ताः; एवं सोमः सृष्ट्या स्थापितं दुष्प्राप्यं ऐश्वर्यं प्राप्तवान्। पुनः सः स्वेन तपसा सप्तलोकाधिपत्यं प्राप्तवान्। एकदा उद्यानविहारकाले, पुष्पाभरणविभूषितास्त्रियः दृष्ट्वा, तासु तारा—गुरुपत्नी—विशाललोचना, सुमधुरनयना, पुष्पच्छेदनेऽपि दुर्बलाङ्गी, कामबाणैः पीडिता अभवत्। तदा कामार्तः सोमः तां ताऱां रहसि केशेषु गृहीत्वा बलात् आकर्षयत्; सा अपि तस्य रूपतेजसा आक्रान्तचित्ता, न प्रतियातुं शक्ताऽभवत्, न च तत्र सुखं अनुभवितुम्। दीर्घकालं तया सह स्थित्वा, सोमः तां स्वगृहं नीतवान्; तत्रापि तस्य तारा प्रति अनुरागः न निवृत्तः, न च कामेषु तृप्तिं लेभे। बृहस्पतिः, विरहाग्निना दग्धः, तस्याः ध्यानपरः अभवत्; न च शापेन, न मन्त्रैः, न शस्त्रैः, न वह्निना, न विषैः तं सोमं बाधितुं शक्नोत्। बहून्युपायानि प्रयुक्त्वा अपि, मायाभिः अपि, वाक्पतिः तां न प्राप्नोत्; तदा पत्नीवियोगवेदनया संतप्तः, सोमं प्रति प्रार्थयामास। सोमः अपि प्रार्थितः अपि, मोहवशात् बृहस्पतेः पत्नीं न प्रत्यपादयत्; तदा महेश्वरः, चतुराननः, साध्याः, मरुतः, लोकपालाश्च तत्र समागताः। सोमः यदा तां न प्रत्यपादयत्, तदा वामदेवनाम्ना प्रसिद्धः शिवः, येषां पादपद्मं कोटिरुद्रैः पूज्यते, कोपाविष्टः अभवत्। सः शिष्यैः सहितः, पिनाकधारी, बृहस्पतेः स्नेहात् धनुः गृहीत्वा, पुरारातिः, भूतगणैः सिद्धैः च परिवृतः निर्गतः। विशेषेण सोमेन सह युद्धाय सः भयानकवदनः, तृतीयनयनज्वालया दीप्तः, षट्षष्टिसंख्यकगणेश्वरैः सह प्रस्थितः। यक्षेश्वराः, वटालाः, यक्षाः, सर्पाः, किन्नराः, लक्षकोटिसंख्यकाः, पद्मगणः च रथैः समारूढाः तत्र गताः। सोमः अपि कोपवर्धितः, द्वादशलक्षरथैः, शनैश्चर, मङ्गल, तेजस्विलोकपालैः, ताराग्रहैः, दैत्यदानवसेनया च सह आगतः। तदा सप्तलोकाः, पृथिवी, वनानि, द्वीपाः, समुद्रगर्भश्च भयेन पीडिताः; पिनाकधारी, महास्त्रज्वालया दीप्तः, सोमं प्रति स्थितः। तदा उभयोः सेनयोः—सोमस्य च शिवस्य च—भीषणं महायुद्धं समजायत; सर्वभूतक्षयाय तद् ज्वलनरूपं, तीव्रं, दीप्तं च अभवत्। उभयतः तीक्ष्णायुधैः, परस्परसेनां विनाशयन्तः, दिवं, पृथिवीं, पातालं च दग्धवन्तः। रुद्रः क्रोधात् ब्रह्माशिरस्त्रं मोचयामास, सोमः अपि सोमास्त्रं अमोघबलं सन्दधौ; तयोः पतनेन समुद्रे, पृथिव्यां, आकाशे च भयम् उत्पन्नम्। तदा लोकोपसंहाराय युद्धं प्रवृत्तमिति दृष्ट्वा, ब्रह्मा देवैः सहितः प्रविश्य, तत् युद्धं यत्नेन निरोद्धुम् अशकत्। सः उवाच—"सोम, त्वया किमेतद् अकारणं घोरं कर्म कृतम्? परस्त्रीहरणेन त्वं घोरं युद्धं कृतवान्; अतः त्वं जनानां मध्ये पापग्रहः भविष्यसि, अग्निमुखानां पापिष्ठतमः। वाक्पतेः भार्यां प्रतिनय, मम वचनं प्रतिश्रुणु।" सोमः प्रतिजग्राह—"एवं भवतु" इति, शमितकोपः युद्धात् निवृत्तः। तदा बृहस्पतिः प्रमुदितः ताऱां गृहं नीतवान्, रुद्रः अपि स्वगृहं गतः। पुलस्त्य उवाच—एवं संवत्सरान्ते, द्वादशादित्यसदृशः, दिव्यपीताम्बराभरणभूषितः, ताऱायाः गर्भात् पुत्रः उत्पन्नः। सः सूर्यसमप्रभः, सर्वविद्याविशारदः, हस्तिशास्त्रप्रवर्तकः अभवत्। तं राजपुत्रं नाम कृत्वा, सः राजवैद्यः इति प्रसिद्धः; सोमराजस्य पुत्रत्वात् सः बुधराजकुमारः इति विख्यातः।