ज्ञातव्यम्, श्रद्धस्य कालः यः, तं विद्वांसः लक्षणरूपेण निरूपयन्ति। तस्मिन् पवित्रस्थले निवसन्तः, जलक्रियायाः अन्ते तिलयुक्तं जलं पितृभ्यः दद्यात्। तत्र, एकेन हस्तेन दर्भगृह्य, गृह एव श्रद्धं विधायितव्यम्; एतत् पुण्यं, विशुद्धं, आयुष्यम्, सर्वपापहरं च। तीर्थस्थले श्रद्धवर्णनं ब्रह्मणा उक्तम्; यः शृणोति वा पठति, स भाग्यवान् भवति। श्रद्धकाले तीर्थवासिभिः एतत् उद्घोष्यं—यत् पापक्षयकरं, दारिद्र्यनाशनं च। एतत् विशुद्धं, कीर्तिसम्पद्वित्, महापापनाशनं च; श्रद्धस्य महिमा ब्रह्मणा, सूर्येण, रुद्रेण च पूज्यते, इति बुद्धिमन्तः वदन्ति। ततः भीष्मः पप्रच्छ—“कथं सोमवंशः उत्पन्नः? के प्रसिद्धराजानः तत्र अभवन्?” पुलस्त्यः उत्तरं दत्तवान्—“पूर्वं, सृष्ट्यादौ, ब्रह्मणा अत्रये उपदेशः कृतः; सृष्ट्यर्थं, अत्रिः अनन्तरनाम तपः कृतवान्। भगवतः, दुःखहरस्य, आनन्ददायकस्य, इन्द्रियातीतस्य, ब्रह्मा-रुद्र-सूर्य-अन्तर्गतस्य, अनुग्रहात्, अत्रिः स्वचित्तं शमित्वा, आत्मनिग्रहं कृतवान्; तपःमहिमा परमानन्ददायिनी इति प्रसिद्धम्। तदा, कुलपतिः अत्रिः पत्नीसहितः स्थितः, तं दृष्ट्वा सोमः भाषितवान्, तस्मात् सोमः उत्पन्नः, यशस्वी। अत्रेः नेत्रेभ्यः जलं निर्गतम्, तस्य तेजसा, शशांकसदृशेन, सर्वं जगत्—चराचरं—प्रकाशितम्। दिशः, कामातुराः, स्त्रीरूपं धारयित्वा, तद्बीजं गर्भरूपेण स्वगात्रे गृहीत्वा, तद्बीजं धारयितुं न शक्ताः, मुक्त्वा, चतुर्मुखः ब्रह्मा तद्बीजं संगृहीत्वा, तं युवकं, सर्वशस्त्रधारिणं, पुरुषं कृतवान्। ब्रह्मा स्वहस्तेन वेदबलनिर्मिते रथे तं स्थापयित्वा, स्वलोकं नीतवान्। ब्रह्मर्षयः उक्तवन्तः—‘सः अस्माकं स्वामी भवतु।’ ऋषिभिः, देवैः, गन्धर्वैः, अप्सराभिः स्तुतः, महान् अद्भुतः घटना अभवत्। तस्य तेजःछत्रात् भूमौ दिव्यौषधीनां समूहः उत्पन्नः; तस्य तेजसः कारणात्, रात्रौ औषधीनां दीप्तिः अधिका। एवं सोमः औषधीनां स्वामी अभवत्, द्विजातिषु गणितः, शुभः गोलकः वेदस्थानं, रसानां सारः च। सः शुक्लकृष्णपक्षयोः सदा क्षयवृद्धिं करोति; दक्षः प्रचेतसः पुत्रः तस्मै सप्तविंशतिं अपि दत्तवान्। दक्षः तस्मै रूपसम्पन्नाः कन्याः दत्तवान्; तदनन्तरं, दशसहस्रगुणितशक्तयः अपि। शीतांशुः विष्णुध्याननिष्ठः तपः कृतवान्; ततः भगवान् नारायणः हरिः तुष्टः अभवत्। परमात्मा जनार्दनः उक्तवान्—‘वरं वृणीष्व।’ सोमः वरं चुनोत्—‘इन्द्रलोकस्य यज्ञं कर्तुम् इच्छामि।’ ‘देवाः, ब्रह्मा, चतुर्विधाः, मम गृहे राजसूये साक्षात् अतिथयः स्युः।’ ‘शिवः त्रिशूलधारी, देवसंरक्षकः स्याद्।’ इत्युक्त्वा विष्णुः राजसूययज्ञं समारब्धवान्। अत्रिः होताः, भृगुः अध्वर्यु, चतुर्मुखः उद्गाता अभवत्; सोमः ब्रह्मपदं प्राप्तवान्, हरिः स्वयं पर्यवेक्षकः अभवत्। सर्वे देवाः सभासदः अभवन्; एषा राजसूयविधिः स्मृतिः; वसवः अध्वर्यवः, विश्वेदेवाः अपि। सोमः त्रीन् लोकान् दक्षिणारूपेण ऋत्विजेभ्यः दत्तवान्; एवं सृष्ट्यनुसारं दुर्लभं ऐश्वर्यं सोमः प्राप्तवान्। ततः स्वतपसा सप्तलोकाधिपत्यं प्राप्तवान्; एकदा, उद्याने विचरन्, पुष्पाभरणवतीः स्त्रियः अपश्यत्। तत्र, विशालश्रोणी, स्तनभारात् झुकिता, पुष्पच्छेदने अपि दुर्बलाङ्गी, गुरुस्त्री, गुरुगुरुस्त्री, सुनेत्रा, तारा, कामबाणैः आहतवती। कामदग्धः तारायाः केशेषु सोमः गृहीत्वा, एकान्ते ताम् आलिङ्गितवान्; सा अपि, प्रेमवशीकृता, न प्रतिषेधयितुं शक्नोत्, न रम्यतां अनुभवितुं, तस्य रूपतेजसा मनः आकृष्टम्। दीर्घकालं तारया सह स्थित्वा, सोमः ताम् स्वगृहं नीतवान्; स्वगृहे अपि, तारा-स्नेहेन, सुखेषु तृप्तिं न प्राप्नोत्। बृहस्पतिः, पत्नीवियोगदाहेन, तस्य चिन्तायाम् निमग्नः अभवत्; मन्त्रैः, शस्त्रैः, अग्निना, विषैः, शापैः, किञ्चित् न कर्तुं शक्तः। विविधोपायैः पत्नीं पुनः प्राप्तुं यत्नं कृतवान्, किन्तु, वाचस्पतिः, तस्य प्रयासः निष्फलः अभवत्; ततः, तारा-स्नेहदुःखेन, सोममुपगम्य, याचितवान्। याच्यमानः अपि, काममोहितः सोमः बृहस्पतेः पत्नीं न प्रत्यर्पितवान्; तदा, महेश्वरः, चतुर्मुखः, साध्याः, मरुतः, लोकपालाः च, तस्य समीपं गच्छन्ति। सोमः तां न प्रत्यर्पयन्, तदा, भूमौ वामदेवाख्यः शिवः, यस्य पादपद्मं अनन्तरुद्रैः पूज्यते, कोपितः अभवत्। पिनाकधारी शिवः, शिष्यैः सह, बृहस्पतेः स्नेहबद्धः, धनुः गृहीत्वा, पुरारातिः, भूतगणैः, सिद्धैः च सह, युद्धाय निर्गतः। सोमसंग्रामाय विशेषतः ज्वलन्, तृतीयनेत्राग्निसदृशं विकरालं मुखं दर्शयन्, षट्षष्टिः भीषणरूपाणि गणेश्वराणां सह आगच्छन्। यक्षेश्वराः, गणैः सह, रथैः आगच्छन्; वेतालाः, यक्षाः, नागाः, किन्नराः, शतकोटिसंख्यकाः, एकपद्मगणेन सह, तत्र उपस्थिताः। सोमः अपि, कोपवर्धितः, द्वादशलक्षरथैः, शनैश्चरः, मङ्गलः, बलशाली ग्रहाः, तारा, दैत्याः, असुराः, सैन्येन सह, तत्र आगतः। ततः, सप्तलोकाः, पृथिवी, वनानि, द्वीपाः, समुद्रगर्भाः, भयाक्रान्ताः अभवन्; पिनाकधारी, महास्त्रैः, दीप्ताग्निना, सोमं अभिमुखं अभवत्। एवं सोमवंशस्य आदिकथा, श्रद्धमहिमा, देवर्षिप्रसिद्धिः च, पवित्रा, पुण्या, धर्म्याः च, संप्राप्ता।