सत्यं तीर्थं, दया तीर्थं, दमः तीर्थमिति, गृहस्थस्य गृहे अपि शमः सर्ववर्णाश्रमाणां तीर्थं घोषितम्। यत्र यत्र तीर्थे श्राद्धं क्रियते, तस्य फलं सहस्रगुणं भवति; परंतु गयायां कृतं श्राद्धं मोक्षप्रदं इति प्रसिद्धम्। अतः यत्नेन श्राद्धं तीर्थे कार्यम्। प्रातःकालः त्रिमुहूर्तपर्यन्तः, सांगेव कालः अपि तावत् एव। मध्याह्नः त्रिमुहूर्तः, ततः अपराह्णः; सायं कालः अपि त्रिमुहूर्तः, तस्मिन्काले श्राद्धं न कर्तव्यम्। सः कालः राक्षसी कालः इति, सर्वकर्मणां निषिद्धः; दिवसस्य पञ्चदश मुहूर्ताः सदा कथ्यन्ते। तेषु अष्टमः मुहूर्तः कुतपः इति प्रसिद्धः; मध्याह्नात् आरभ्य सूर्यः मंदः भवति। तस्माद् तस्मिन्काले आरभ्य कर्म अनन्तफलदं भवति; कुतपः अपि खड्गपात्रेण नेपालचादरेण च संबद्धः। सुवर्णं, दुर्वा, तिलाः, गाः, पुत्रीपुत्रः अपि अष्टमः इति; एते पाप्याः, निन्द्याः, दुःखदाः इति कथ्यन्ते। एतेषु अष्टसु, कुतपः इति ख्यातिः; कुतपात् अनन्तरं चत्वारः मुहूर्ताः। पञ्च मुहूर्ताः अपि स्वधादाने अनुमोदिताः; कुशः कृष्णतिलः च विष्णोः शरीरात् उत्पन्नौ इति कथ्यते। पण्डितैः श्राद्धस्य काललक्षणं इति निर्दिष्टम्; तीर्थस्थैः जलतर्पणान्ते तिलैः जलं दातव्यम्। एकेन हस्तेन दूर्वां गृहीत्वा गृहे श्राद्धं कर्तव्यम्; तत् पुण्यम्, शुद्धम्, जीवदं, सर्वपापनाशनम्। तीर्थस्थश्राद्धस्य आख्यानं ब्रह्मणा उक्तम्; यः शृणोति वा पठति स भाग्यवान् भवति। श्राद्धकाले तीर्थस्थैः एतद् घोषयितव्यम्—सर्वपापहरं, दरिद्रनाशनम्। एतत् शुद्धम्, कीर्तिनिधिः, महापापनाशनम्; श्राद्धस्य महत्त्वं ब्रह्मा, सूर्यः, रुद्रः च पूजितम् इति विद्वांसः कथयन्ति। ततः भीष्मः पृच्छति—सोमवंशः कथं समुत्पन्नः? के प्रसिद्धराजानः तस्मिन्वंशे अभवन्? पुलस्त्यः प्रत्यवदत्—पूर्वं सृष्ट्यादौ ब्रह्मणा अत्रिः उपदिष्टः; सृष्ट्यर्थं अत्रिः अनन्तरं नाम तपः अकरोत्। भगवतः दुःखहरस्य, हर्षदायकस्य, इन्द्रियातीतस्य, ब्रह्मरुद्रसूर्यस्थितस्य, अत्रिः मनः प्रशम्य, आत्मसंयमेन स्थितः। तपसः महत्त्वं परमानन्ददं इति प्रसिद्धम्। तस्मिन्काले कुलपतिः स्वपत्नीसमेतः स्थितः; तं दृष्ट्वा सोमः अभाषत, तस्मात् सोमः उत्पन्नः, तेजस्वी। तत्र अत्रेः नेत्रात् जलं निर्गतम्, तस्य तेजसा, शशांकसदृशेन, सर्वं चराचरं जगत् प्रकाशितम्। तत्र दिशः कामवशात् तं स्त्रीरूपेण गृहीतवत्यः; अत्रेः गर्भः तासां गर्भे स्थितः। दिशः तं गर्भं धारयितुं असमर्थाः, तं गर्भं विसृज्य, चतुर्मुखः ब्रह्मा तं संगृहीतवान्। ब्रह्मा तं युवकं, सर्वास्त्रधारिणं, पुरुषं अकरोत्; स्वहस्तेन वेदबलनिर्मितरथं तं स्थापयामास। तं स्थापयित्वा, ब्रह्मा तं स्वलोके निनीत्; ब्रह्मर्षयः उक्तवन्तः—"एषः अस्माकं प्रभुः भवतु"। ऋषिभिः, देवैः, गन्धर्वैः, अप्सराभिः च स्तुतः सोमः महदद्भुतं कृतवान्। तस्य तेजःपटलात् भूमौ दिव्यौषधिसमूहः उत्पन्नः; तस्य तेजः कारणात् रात्रौ तासां दीप्तिः विशेषः। एवं सोमः औषधीनां प्रभुः अभवत्, द्विजातिषु गणितः; शुभः शशांकः वेदानां निवासः, रसस्य सारः। सः शुक्लकृष्णपक्षयोः सदा क्षयवृद्धिं करोति; दक्षः प्रचेतसः पुत्रः तस्मै सप्तविंशतिं कन्याः दत्तवान्। दक्षः तस्मै रूपगुणसम्पन्नाः कन्याः दत्तवान्; तदा दशसहस्रगुणा शक्तिः। शीतांशुः विष्णुध्यानपरायणः तपः अकरोत्; ततः भगवतः नारायणः, हरिः तेन तुष्टः। परमात्मा जनार्दनः "वरं वृणीष्व" इति उक्तवान्; सोमः वरं वृणीते—"इन्द्रलोकस्य यज्ञं करवान्।" "देवाः, ब्रह्मा, चतुर्विधाः, मम गृहे राजसूयकाले साक्षात् अतिथयः स्युः।" "शिवः त्रिशूलधारः देवतानां रक्षकः भवतु।" इति उक्ते, विष्णुः राजसूययज्ञं समारब्धवान्। अत्रिः होताः, भृगुः अध्वर्यु, चतुर्मुखः उद्गाता; ब्रह्मपदं प्राप्तवान्, हरिः स्वयं पर्यवेक्षिता। सर्वे देवाः सभासदः अभवन्; एषः राजसूयविधिः स्मृतः; वसवः अध्वर्यवः, विश्वेदेवाः अपि। सोमः त्रीँल्लोकान् दक्षिणारूपेण ऋत्विग्भ्यः दत्तवान्; एवं सृष्ट्या प्राप्तं दुर्लभं ऐश्वर्यं सोमः प्राप्तवान्। तदनन्तरं स्वतपसा सप्तलोकाधिपत्यम् प्राप्तवान्; एकदा उद्यानविहारः कृत्वा, पुष्पाभरणवतीः स्त्रियः दृष्टवान्। तासु, विशालकटी, स्तनभारात् क्लान्ताङ्गी, पुष्पच्छेदेऽपि दुर्बलाङ्गी, सुराचार्यपत्नी, विशालसौन्दर्यनेत्रा, कामबाणैः आहतवती। कामेन पीडितः तारां केशेषु गृहीत्वा, एकान्ते, तारा अपि कामवशात् न तं प्रतिरोद्धुं शक्नोति, न तं सुखं अनुभवति, तस्य रूपतेजसा मनः आकृष्टम्।