सर्वप्रथम, श्रद्धालुजनः पुष्करवनं गच्छन्ति, तत्र श्रद्धं विधिवत् समर्प्य, ततः नैमिषारण्यं पुनः गत्वा धर्मारण्ये पुनः श्रद्धं समर्पयन्ति। गयायां धर्मपृष्ठे वा ब्रह्मसरसि वा, गयायाः पवित्राश्वत्थवृक्षे यद् पितृभ्यः दत्तं तद् अक्षयम् भवति। यः श्रद्धं कृत्वा पन्थानं याति, स शीघ्रं नरकस्थं पितृभ्यः स्वर्गं नयति। तस्य वंशे, हे राजन्, कश्चन भूतः न भवति; पिण्डदानात् भूतत्वं बन्धनं च नश्यति। तत्र कश्यचित् मुनिः ताम्रकरः आम्रवृक्षमूलं जलं ददाति; आम्रवृक्षाः सिंचिताः, पितरः तृप्ताः—एकं कर्म प्रसिद्धं द्वयम् साधयति। गयायां पिण्डदानात् अन्यत् दानं नास्ति; एकेन दानेन मोक्षार्थिनः तृप्ताः भवन्ति। मुनिवराः वदन्ति—धान्यधनदानं श्रेष्ठम्; गयायाः तीर्थेषु यद् पुरुषैः दत्तं तद् धर्मस्य परमकारणं कथ्यते। यः पूर्णहृदयेन महोत्साहेन तं महागिरिं महनदीं पश्यति, दक्षिणे वा उत्तरे वा मानससरसि गत्वा, तत्र अग्रद्विजातीन् नमस्कृत्वा जन्मफलम् प्राप्नोति; यद् इच्छति तद् अवश्यम् लभते। एवं तीर्थसमूहः संक्षेपेण मया वर्णितः; वागीश्वरः अपि विस्तारतः वर्णयितुं न शक्नोति, तर्हि मानवः कथं शक्ष्यति? सत्यम् तीर्थम्, दया तीर्थम्, दमः तीर्थम्; गृहस्थाश्रमे अपि शमः सर्ववर्णाश्रमाणां तीर्थरूपेण कथ्यते। यत्र कस्यचित् तीर्थे श्रद्धं क्रियते तद् सहस्रगुणं स्मृतम्; किन्तु गयायां श्रद्धं मोक्षदं भवति। अतः यत्नेन श्रद्धं तीर्थे कर्तव्यम्; प्रभाते त्रिमुहूर्ताः भवन्ति, संगवः अपि तावत्। मध्याह्ने त्रिमुहूर्ताः, ततः अपराह्णः; सायं अपि त्रिमुहूर्ताः, तत्र श्रद्धं न कर्तव्यम्। तद् राक्षसीकालः सर्वकर्मणां निन्दितः; दिवा पञ्चदश मुहूर्ताः सदा कथ्यन्ते। तत्र अष्टमः मुहूर्तः कुटपः इति प्रसिद्धः; मध्याह्नात् आरभ्य सूर्यः मंदः भवति। तस्मात् तस्मिन्काले आरभ्य कर्म अनन्तफलदं भवति; कुटपः शस्त्रपात्रेण नेपालचेलकेन च सम्बद्धः। सुवर्णं, दर्भाः, तिलाः, गौः, दुहितृपौत्रः, एते अपि अष्टमः—एते पाप्यः, निन्द्यः, दुःखप्रदः। अष्टकत्वात् कुटपः इति प्रसिद्धः; कुटपात् अनन्तरं चत्वारः मुहूर्ताः। पञ्च मुहूर्ताः अपि स्वधादाने अनुमोदिताः; कुशा कृष्णतिलाः विष्णुशरीरात् उत्पन्नाः कथ्यन्ते। मुनयः श्रद्धस्य काललक्षणं इति वदन्ति; तीर्थवासिभिः जलक्रियान्ते जलं तिलैः दातव्यं। दर्भं एकहस्ते गृहत्वा गृहस्थः श्रद्धं कुर्यात्; तद् पुण्यं, शुद्धं, आयुष्यम्, सर्वपापनाशनम्। तीर्थे श्रद्धवर्णनं ब्रह्मणा उक्तम्; यः शृणोति वा पठति स भाग्यवान् भवति। श्रद्धकाले तीर्थवासिभिः एतत् घोषयितव्यम्—सर्वपापनाशनं, दुष्टभाग्यविनाशनं स्मृतम्। एतत् शुद्धम्, कीर्तिनिधिः, महापापनाशनम्; ब्रह्मा, सूर्यः, रुद्रः श्रद्धस्य महत्त्वं पूज्यं वदन्ति। ततः भीष्मः पप्रच्छ—चन्द्रवंशः कथं उत्पन्नः? के प्रसिद्धराजानः तत्र जाताः? पुलस्त्यः प्रोवाच—पूर्वं अत्रिः ब्रह्मणा सृष्ट्यादौ उपदिष्टः; सृष्ट्यर्थं स महान् अनन्तरनामा तपः अकरोत्। यदा भगवान् दुःखनाशकः, हर्षदायकः, इन्द्रियातीतः, ब्रह्मा-रुद्र-सूर्ये स्थितः, तदा अत्रिः मनः शमयित्वा आत्मनिग्रहं अकरोत्; तपसः महत्त्वं परमानन्ददायकम् इति कथ्यते। तस्मिन्काले कुलपतिः पत्न्या सह स्थितः; तं दृष्ट्वा सोमः उवाच, अत्रेः सोमः अभवत् दीप्तिमान्। ततोऽत्रेः नेत्रेभ्यः जलं उत्पन्नम्, तस्य तेजसा चन्द्रप्रभया समस्तं जगत् चलं अचलं च प्रकाशितम्। तत्र दिशः कामातुराः स्त्रीरूपेण तद् जलं स्वीकृतवत्यः; अत्रेः गर्भः तासां गर्भे समभवत्। दिशः तं गर्भं धृतुं न शक्ता, तं गर्भं त्यक्तवत्यः; तदा चतुर्मुखः तं गर्भं एकत्रीकृतवान्। ब्रह्मा तं युवानं सर्वायुधधारिणं पुरुषं अकरोत्; स्वहस्तेन तं वेदात्मना रथं स्थापयित्वा स्वलोकं निनीत्। ततः ब्रह्मर्षयः वदन्ति—'अयं अस्माकं प्रभुः भवतु।' ऋषिभिः, देवैः, गन्धर्वैः, अप्सराभिः स्तुतः, महान् अद्भुतः कार्यः अभवत्। तस्य प्रभायाः छत्रात् भूमौ दिव्यौषधिसमूहः उत्पन्नः; तस्य प्रभायाः कारणात् रात्रौ तासां दीप्तिः अधिका भवति। एवं सोमः औषधीनां प्रभुः अभवत्, द्विजातिषु गणितः; शुभः चन्द्रमण्डलः वेदाधारः, रसानां सारः। सदा शुक्लकृष्णपक्षयोः क्षयवृद्धिः भवति; दक्षः प्रचेतेः पुत्रः तस्मै सप्तविंशतिं अपि अकरोत्। दक्षः तस्मै सुन्दर्यः कन्याः दत्त्वा, तदा दशसहस्रसहस्रगुणाः शक्तयः अभवन्।