विभ्राजस्य पुत्रौ तौ द्वौ ब्राह्मणश्रेष्ठौ मनुष्येषु मन्त्रिपदाभिलाषिणौ मन्त्रिणौ अभवताम्; तयोः एकः ब्रह्मदत्त इति विश्रुतः। तयोः मन्त्रिणोः पुत्रौ पुण्डरीकः सुबालश्च आस्ताम्। तत्र ब्रह्मदत्तः काम्पिल्यां पुरीं श्रेष्ठां नृपतित्वेन अभिषिक्तः। स पाञ्चालराजा वीर्यवान् पितृभक्तः श्राद्धपरायणश्च तस्मिन्नेकाले योगविद् सर्वभूतचेतोविज्ञः आसीत्। तस्य तदा पत्न्यपि आसीत्—सुदेवस्य कन्या सन्नतिः नाम, या पूर्वं कपिलवंशजा ख्यातिं लब्धवती। सा पितृकार्यनिरता वेदविद्यायाम् अपि पारङ्गता अभवत्; तया सह राजपुत्रः राज्यं पालयामास। एकदा स राजा तया सह उद्यानं गतः। तत्र स कामकलहे निमग्नयोः द्वयोः कृमिप्रणयिनोः युगलं दृष्टवान्। तत्र तु पुरुषकृमिः स्त्रियाः पुरतः स्थित्वा, तस्याः मुखं अधोमुखं, शरीरं च कामबाणैः दग्धं दृष्ट्वा, कम्पमानया वाचा ताम् अपृच्छत्—"न किञ्चिदस्ति लोके त्वद्वद्वल्लभो मम; मध्येन तन्वी, मुखेन विस्तीर्णा, सुललिता गतिः तव। सुवर्णसदृशवर्णा, सुहासमुखी, तव मुखं मधुरं च शर्कराखण्डसर्पिरिव दृश्यते। अहं यदा खादामि, त्वमपि खादसि; अहं स्नानं करोमि, त्वमपि तत्करोषि; मम वियोगे दुःखिता, मम क्रोधे भयाकुला भवसि। कथं नु त्वं सदा अधोमुखी स्याः, एतन्मे वद सुमुखि?" इति। सा तु कोपदग्धा प्रत्युवाच—"किमेतद्वदसि, छलिन्?" "त्वं मां विहाय मिष्टान्नचूर्णं अदः, तदन्यस्मै दत्तवान्, मां तिरस्कृत्य अन्यया सह अनुरक्तः अभूः।" इति। तदा कृमिः प्रत्युवाच—"सा त्वत्तुल्या सती, हे शुक्लवर्णे, तस्मै दत्तवान्; एकं दोषं क्षन्तुमर्हसि, सुन्दरी। न पुनरिदं करिष्यामि; कोपं मुञ्च, सुमध्येमेघले। तव पादौ स्पृशामि सत्येन, कृपां कुरु मय्यवनतम्। यदि त्वं कोपं करोषि, मृत्युः मम पुरतः; यदि प्रसन्ना, सर्वे मे कामाः सिद्धाः। सुमध्येमेघले, सदा मम मुखात् पिब—पूर्णचन्द्रसमं, अमृतमधुरं, यतोऽहं सदा प्रेम्णि लीनः। एतद्विज्ञाय, शुभकर्मसु सदा मयि दयां दर्शय।" इति श्रुत्वा सा कृमिकी प्रसन्ना बभूव। ततः कृमिः ताम् आकर्षणाय आत्मानं समर्पयामास। ब्रह्मदत्तः तद्विदित्वा, मन्दं स्मितं चकार। स हि पूर्वकृत्यबलात् सर्वभूतभाषाविद् अभवत्। भीष्मः पप्रच्छ—"कथं ब्रह्मदत्तः सर्वभूतभाषाविद् अभवत्? कुत्र च कथं चतुर्वर्गः चक्रवाकपक्षिणां जातः? केषां कुले, किं सत्त्वं तेषां?" इति। पुलस्त्यः उवाच—"तस्मिन्नेव नगरे, राजन्, चक्रवाकपक्षिणः जाताः। ते वृद्धब्राह्मणस्य पुत्राः आसन्—प्राज्ञाः, पूर्वजन्मस्मरकाः, धृतात्मनः, सत्यदर्शिनः, शीलसम्पन्नाः, तपोनिष्ठाश्च। नाम्ना कर्मणा च ते दारिद्र्यपीडितस्य द्विजस्य पुत्राः, तेषां चित्तम् अपि तपसि प्रववृते। त एव द्विजश्रेष्ठाः ऊचुः—'परमं सिद्धिं प्राप्स्यामः' इति। तेषां वचनं श्रुत्वा सुदरिद्रः महातपाः, दुःखितया वाचा अवदत्—'किं एतत् पुत्राः? एषा धर्म्यं नास्ति पुत्राः। वृद्धं दरिद्रं वनवासिनं पितरं त्यक्त्वा—कुतः धर्मः? मम किं भविष्यति, युष्मासु गतेषु?' इति।" ते ऊचुः—"पितः, तव जीविकायाः उपायः कृतः; अस्माकं वचनं शृणु। एषा व्रतम् पूर्वं राज्ञः आसीत्; स तुभ्यं धनं दास्यति। स प्रातः पठता धनं दास्यति, ग्रामसहस्राणि दास्यति। कुरुक्षेत्रे ब्राह्मणाः, दशापुरे व्याधाः, कालञ्जरे मृगाः, मानसस्थले चक्रवाकाः—एवं तव उपायः।" इति उक्त्वा, पुनः तं पितरं त्यक्त्वा तपसि वनं जग्मुः। स वृद्धोऽपि ब्राह्मणः स्वार्थसिद्धये प्रयत्नं चकार। तदा पाञ्चालानां राजा अनुहः नाम आसीत्। स पुत्रकामः देवानां नाथं पद्मयोनिं ब्रह्माणं दीर्घव्रतैः भक्त्या च उपास्त। बहूनां वर्षाणां अन्ते ब्रह्मा तुष्टः सन्, "वरं वृणुष्व, यत्ते मनः कामयते तत् प्रार्थय," इति अवदत्। अनुहः प्राह—"देवेश, मेधावी, बलवान्, सर्वविद्याविशारदः, धर्मात्मा, योगिश्रेष्ठः पुत्रः मे भूयात्। सर्वभूतभाषाविद् योगी च पुत्रः मे भवतु।" इति। ब्रह्मा, सर्वात्मा, "एवं भवतु" इत्युक्त्वा, सर्वजनसाक्षिणं तत्रैव अन्तर्धानं चकार। ततः तस्य पुत्रः ब्रह्मदत्तः महाबलः जातः। स सर्वभूतहितः, सर्वेषां बलात् अधिकः, सर्वभूतभाषाविद्, सर्वभूताधिपः अभवत्। स धर्मयुक्तः योगात्मा तस्यां कृम्यां समुपेत्य, तयोः युगलं रममाणं दृष्टवान्। तत्र स विस्मितः स्मितं कृत्वा स्थितः। तदा सन्नति सन्देहं कृत्वा पप्रच्छ—"राजन्, किमर्थं त्वं सहसा हसितवान्? एतस्मिन्नपि काले हास्यस्य कारणं न जानामि।" तदा राजपुत्रः प्रत्युवाच—"सुमुखि, एतत् हास्यं कृमिवाक्यात् जातम्, यत् रागात् अम्लत्वाच्च उत्पन्नम्।