भीष्मः उवाच— हे महर्षे, कौशिकस्य वंशजाः कथं परमं योगं प्राप्तवन्तः? तथा पञ्च जन्मनां द्वारा कर्मक्षयः कथं सम्पन्नः? पुलस्त्यः प्रत्युवाच— कुरुक्षेत्रे निवसन् धर्मात्मा महर्षिः कौशिकः नाम्ना आसीत्। तस्य पुत्राणां नामानि कर्माणि च मम वचनात् शृणु। तेषां नामानि— स्वसृपः, क्रोधनः, हिंस्रः, पिशुनः, कविः, वाग्दुष्टः, पितृवर्तिन् च। एते सप्त ऋषयः गर्गस्य शिष्यत्वं प्राप्तवन्तः। यदा तेषां पिता संसारात् गतः, तदा तेषां प्रचण्डः दुर्भिक्षः अभवत्, महती च अनावृष्टिः सर्वजनान् भयाकुलान् कृतवती। गर्गस्य आज्ञया, तैः तपस्विभिः वनमध्ये एकां दुहमानां गौः संरक्षिता। किन्तु तीव्रं क्षुधात्ययेन पीडिताः, तैः उक्तम्— “गौः खाद्यताम्।” यदा तैः पापं कार्यं चिन्तितम्, तदा कनिष्ठः भ्राता उवाच— “यदि हन्तव्या, श्राद्धरूपेण कार्यं क्रियताम्।” तस्य वचनं श्रुत्वा, भ्रातृभिः अनुमतिः दत्ता— “यदि श्राद्धे गौः समर्प्यते, पापं नश्यति।” ततः पितृवर्तिना मनः संयम्य श्राद्धं कृतम्, गौः अन्नरूपेण भुक्ता। द्वौ भ्रातरौ देवभागे नियुक्तौ, त्रयः पितृभागे, क्रमशः। एकः अतिथिरूपेण नियुक्तः, श्राद्धकर्ता स्वयं मन्त्रैः श्राद्धं कृतवान्, पितरं भक्त्या स्मृतवान्। अनन्तरं, ते गुरवे निवेदितवन्तः— “गौः व्याघ्रेण हता; एषा वत्सः स्वीक्रियताम्।” एवं गौः तैः सप्त तपस्विभिः भुक्ता, वेदबलं आश्रित्य तैः तस्मिन् क्रूरकर्मणि निर्भयता प्राप्ता। कालान्तरे, ते मृत्युम् प्राप्ताः, दशसु नगरेषु श्विलाः अभवन्; पूर्वजन्मस्मरणयुक्ताः, पितृभक्ताः। तत्र वैराग्यं प्राप्य, धर्मेण जीवितं त्यक्तवन्तः; अदृश्याः, तीर्थस्थले उपवासं कृतवन्तः। ततः ते कालञ्जरगिरौ मृगाः अभवन्; ज्ञानं योगं च प्राप्य, तं देहं परित्यक्तवन्तः। पतनेन मृत्युम् प्राप्ताः, वैराग्ययुक्तचित्ताः, मानसे नगरे सप्त योगिनः अभवन्। तेषां नामानि कर्माणि च— सुमनाः, कुसुमवासुः, चित्तदर्शी, सुदर्शी, ज्ञातः, ज्ञानस्यः, पारगः। तैः सप्तैः ज्येष्ठं पुरुषश्रेष्ठं अनुगम्य योगेन शुद्धिः प्राप्ता; तेषु त्रयः चञ्चलचित्ताः योगात् पतिताः। ते अनूहं दीप्तिमन्तं, स्त्रीभिः परिवृतं, विविधैः क्रीडाभिः रमन्तं, महाबलपराक्रमसम्पन्नं दृष्टवन्तः। जलचराणां मध्ये, पाञ्चालवंशे जातः, बलसम्पन्नः, बहुवाहनयुक्तः, राज्यकामनया युक्तः एकः आसीत्। एकः ब्राह्मणः पितृमार्गानुगामी, श्राद्धकर्मकर्ता, पितृभक्तः आसीत्; तेन द्वौ अन्यौ मन्त्रिणौ दृष्टौ, तौ अपि महाबलबहुवाहनयुक्तौ। मन्त्रिपदकामनया, तौ उत्तमौ ब्राह्मणौ, विब्राजस्य पुत्रौ, मन्त्रित्वं प्राप्तवन्तः; एकः ब्रह्मदत्तः नाम्ना प्रसिद्धः। तयोः मन्त्रिणोः पुत्रौ— पुण्डरीकः, सुबालः; ब्रह्मदत्तः श्रेष्ठे कम्पिल्ये नगरे राजा अभिषिक्तः। पाञ्चालराजः वीरः, पितृभक्तः, श्राद्धकर्ता, तस्मिन योगविद्, सर्वभूतचित्तज्ञः आसीत्। तस्य पत्नी सुदेवकन्या सन्नति नाम्ना, पूर्वं कपिलवंश्या, प्रसिद्धा आसीत्। पितृकर्मनिष्ठा सा वेदविद्या प्राप्तवती; तया सह राजपुत्रः राज्यं अकार्षीत्। एकदा राजा तया सह उद्यानं गतः, तत्र द्वौ कीटकौ प्रेमविवादे संलिप्तौ दृष्टवान्। नरकीटकः स्त्रीकीटकस्य पुरतः स्थितः, तस्या मुखं अधः, कामबाणैः तस्या देहः दग्धः, कम्पितया वाचा तां संबोधितवान्। सर्वलोके तव सदृशः प्रेमी नास्ति; मध्येन सुकुमारः, मुखं विस्तीर्णं, गत्याः सौन्दर्यं महत्। तव वर्णः सुवर्णसदृशः, मुखं सुन्दरं स्मितयुक्तं; तव मुखं गुडशर्करासदृशं मधुरं दृश्यते। यदा अहं खादामि, त्वं अपि खादसि; यदा अहं स्नानं करोमि, त्वं अपि स्नानं करोषि; यदा अहं दूरः, त्वं दुःखी; यदा अहं कोपितः, त्वं भयात् व्याकुला। ब्रूहि, हे सुन्दरी, किं नित्यं मुखं अधः धारयति? सा क्रोधात् ज्वलन्ती प्रत्युवाच— “किं एवं वदसि, हे कपटी?” त्वं मधुपिठं खादितवान्, मां तु त्यक्त्वा; अन्यस्मै दत्तवान्, अनवज्ञाय, अन्यया मोहितः। कीटकः उवाच— “सा तव सदृशी आसीत्, हे शुभवर्णे, तस्मै दत्तवान्; एकं अपराधं क्षमस्व, हे सुन्दरी। पुनः न करिष्यामि; क्रोधं त्यज, हे सुन्दरी। सत्यं तव पादौ स्पृशामि— अनुग्रहम् कुरु।” यदि त्वं कोपिता, मृत्युर्मम पुरतः स्थितः; यदि त्वं प्रसन्ना, सर्वकामाः सिद्धाः। हे सुन्दरी, सदा मम मुखात् पिब, यः पूर्णचन्द्रसदृशः, अमृतमधुरः, सदा अहं प्रेमे आसक्तः। एतत् ज्ञात्वा, सदा शुभकर्मसु मम अनुकम्पा प्रदेयम्। तस्य वचनं श्रुत्वा, सा प्रसन्ना अभवत्। कीटकः ताम् मोहाय समर्पितवान्, ब्रह्मदत्तः सर्वं ज्ञात्वा स्मितं कृतवान्। सः पूर्वकर्मबलात् सर्वभूतवाचं वेत्ति स्म। भीष्मः पुनः पृष्टवान्— ब्रह्मदत्तः कथं सर्वभूतवाचज्ञः अभवत्? चत्वारः चक्रवाकपक्षिणः कथं, कुत्र, केषां कुलेषु, किं गुणं च प्राप्तवन्तः? एतत् सर्वं ब्रूहि, हे सर्वज्ञ।