महान् पितरः अपि आदित्याः एव इति वेदवचनं प्रतिपादयति। यैः नामगोत्रैः पितरः स्मर्यन्ते, तैः एव देवपितृयज्ञेषु दत्तं हविर्यथावत् तेषां प्राप्यते। श्रद्धायाः स्वरूपं मन्त्रेण च भक्त्या च विज्ञायते, तत्र अग्निष्वात्तादयः पितृदेवतारूपे प्रतिष्ठिताः। तस्मिन्नपि काले येषां नाम, गोत्रं, स्थानं च उत्पन्नं तेषां तद्विशेषं प्रकाशते; यथाविधि कृतं तद् मान्यं सम्पूर्णं सन्तुष्टिं जनयति। यदि पिता, माता, आचार्यः वा कर्मणा दिव्यः जातः, तेषां भोजनं अमृतरूपं भूत्वा तान् दिव्यावस्थायामपि अनुगच्छति। राक्षसत्वे तद् भोगरूपं, पशुत्वे तृणरूपं, श्रद्धाहविर्वायुरूपेण अपि अप्रत्यागतान् अनुगच्छति। यक्षत्वे तद् पानरूपं, राक्षसत्वे मांसम्, दानवताम् अपि पानमेव, प्रेत्यभावे रक्तं जलं च भवति। मानवावस्थायां तद् अन्नपानाद्युपभोगरूपेण परिणमति; स्त्रीणां तु सौन्दर्यरत्यादिशक्तिः, अन्येषां च भोजनशक्तिरुपा। दानशक्तिः, धनं, रूपं, आरोग्यं च तस्यैव श्रद्धायाः पुष्पं, ब्रह्मसायुज्यं तु तस्य फलमिति प्रसिद्धम्। दीर्घायुः, पुत्राः, धनं, विद्या, स्वर्गः, मोक्षः, सुखं, राज्यं च पितृगणैः तृप्तैः प्रदत्तं भवति, हे राजन्। प्राचीनकाले कौशिकपुत्राः अपि मोक्षं प्राप्तवन्तः इति श्रूयते; पञ्चसु सन्ततिषु सम्बन्धेन ते ब्रह्मणः परमं पदं प्राप्तवन्तः। भीष्मः उवाच—कथं कौशिकपुत्राः परमं योगं प्राप्तवन्तः? पञ्चसु जन्मसु कथं कर्मक्षयः सम्पद्यते? पुलस्त्यः उवाच—कुरुक्षेत्रे धर्मात्मा कौशिकः नाम महर्षिः आसीत्। तस्य पुत्रान् नामकर्मभिः शृणु। स्वसृपः, क्रोधनः, हिंस्रः, पिशुनः, कविः, वाग्दुष्टः, पितृवर्तिन् इति सप्त जना गर्गस्य शिष्यत्वं प्राप्तवन्तः। तेषां पितरि दिवंगते, महती दुर्भिक्षावस्था समुत्पन्ना, जनान् सन्तापयन्ती। गर्गस्य आज्ञया ते तपस्विनः वन्यां दुह्यां गाम् अपालयन्तः, तीव्रं क्षुधया पीड्यमानाः, "इमां गाम् खादाम" इति उक्तवन्तः। तदा तेषां कनिष्ठः भ्राता अवदत्—"यदि हन्तव्या, श्रद्धारूपेण हन्यताम्।" "श्रद्धायां दत्ते हव्ये पापं नश्यति" इति श्रुत्वा, तेन अनुमतेन पितृवर्तिन् श्रद्धां समाहितचित्तः कृतवान्। ततः सः तस्याः गाम् श्रद्धायाम् अर्प्य, स्वयम् अन्नं भुक्तवान्; द्वौ भ्रातरौ देवभागाय, त्रयः पितृभागाय नियोजिताः। एकं अतिथिं स्थाप्य, श्रद्धादाता स्वयं मन्त्रैः श्रद्धां कृत्वा, पितॄन् भक्त्या स्मरन्। अनन्तरं ते निसंशयं गुरवे निवेदितवन्तः—"गाः व्याघ्रेण हता; एषा वत्सः स्वीक्रियताम्।" एवं तैः सप्तभिः तपस्विभिः सा गौः वेदबलं आश्रित्य, तस्मिन् घोरे कर्मणि निर्भयैः उपभुक्ता। ततः कालान्तरे ते मृता दशसु नगरेषु व्याधरूपेण जाताः। पूर्वजन्मस्मृतिसम्पन्नाः, पितृभक्ताः अभवन्। तत्र वैराग्यं प्राप्य, धर्मेण प्राणान् त्यक्तवन्तः, दृष्टिपथे न आगत्य, पुण्यस्थलेषु उपवासं कृतवन्तः। ततः कालाञ्जरगिरौ मृगत्वेन जाताः, ज्ञानयोगं प्राप्य, तदेव शरीरं परित्यक्तवन्तः। पतनमरणेन, वैराग्ययुक्तचित्ताः, मानसे नगरे सप्त योगिनः अभवन्। तेषां नामानि—सुमनाः, कुसुमवसुः, चित्तदर्शी, सुदर्शी, ज्ञातः, ज्ञानस्यः, पारगः इति कर्मभिश्च प्रसिद्धाः। ते पितामहम् अग्रजम् अनुगम्य, योगेन विशुद्धाः अभवन्; तेषां त्रयः चपलचित्ताः योगात् पतिताः। तैः तेजस्विनम् अनुहं, योशित्संघेन परिवृतं, विविधोपभोगक्रीडारतम्, महाबलपराक्रमयुक्तं दृष्टवन्तः। जलचराणां मध्ये, पाञ्चालवंशे जातः, महाबलसम्पन्नः, बहुवाहनयुक्तः, राज्यकामः च कश्चन आसीत्। ब्राह्मणः अपि कश्चन पितृव्रतपथानुगः, श्रद्धादाता, पितृभक्तः, द्वौ अन्यौ मन्त्रिणौ महाबलसम्पन्नौ दृष्टवान्। मन्त्रिपदकामिनौ तौ द्वौ ब्राह्मणश्रेष्ठौ, विभ्राजस्य पुत्रौ, मन्त्रित्वेन नियुक्तौ; एकः ब्रह्मदत्तः इति विख्यातः। तयोः मन्त्रिणोः पुत्रौ पुंडरीकः, सुबालः च; ब्रह्मदत्तः उत्तमे कम्पिल्ये नगरे राजा अभिषिक्तः। सः पाञ्चालराजा, पितृभक्तः, श्रद्धाकृत्यकर्ता, योगविद्, सर्वभूतचित्तज्ञः आसीत्। तस्य राज्ञः पत्नि सुदेवस्य पुत्री सन्नति नाम, या पूर्वं कपिलवंशजा, प्रसिद्धा आसीत्। सा पितृकर्मनिष्ठा सती, वेदवेद्यत्वं प्राप्य, तया सह राजपुत्रः राज्यं पालयामास। एकदा राजा तया सह उद्याने गतः, तत्र द्वौ कीटकौ रत्युद्वेगेन कलहे तिष्ठन्तौ दृष्टवान्। तत्र पुमान् कीटकः स्त्रीसमक्षं तस्याः मुखं अधोमुखं कृत्वा, कामबाणदग्धाङ्ग्या, कम्पितया वाचा ताम् अवदत्— "न क्वापि लोके त्वादृशः प्रियः अस्ति; मध्ये तन्वी, विस्तीर्णमुखी, सुमधुरगमना च। कनकसदृशवर्णा, सुन्दरस्मितमुखी, तव मुखं, प्रिये, गुडशर्करास्वादसदृशं दृश्यते। यदा अहं खादामि, त्वमपि खादसि; यदा स्नानं करोमि, त्वमपि स्नानं कुरुषे; मम वियोगे दुःखिता, मम कोपे भयकम्पिता भवसि।" एवं सः राजा तद् अद्भुतं दृश्यं दृष्ट्वा, तस्यां पत्न्यां सह, तस्यां कथायां प्रवृत्तः।