सपिण्डीकरणकर्मणोऽनन्तरं तस्य पृथक् नैव किञ्चिद् दातव्यं, केवलं तु तेनैव सपिण्डैः सह पिण्डदानं कार्यम्। तस्मात् प्रभृति, उत्तरायणदक्षिणायनसमये, ग्रहणे, चान्येषु पुण्यकालेषु त्रिपिण्डश्राद्धं कार्यं, मृत्युदिने तु एकोद्दिष्टश्राद्धं विधेयम्। यः तु एकोद्दिष्टश्राद्धं विहाय मृत्युदिने श्राद्धादिकं करोति, स भाग्येन पितृघ्नः स्मृतः, भ्रातृघ्नः च स एव। यः तु पर्वणश्राद्धं मृत्युदिने करोति, स हीनां गतिम् आप्नोति; स्वर्गमार्गसम्भवे तु तेन प्रेत्यभावात् मोक्षं लभते। तस्मिन् काले श्रौतविधिं जानन् पुरुषः आमश्राद्धं कृत्वा, ततो नित्यश्राद्धं च, ततः अग्निहोत्रं पिण्डप्रदानं च यथाविधि समाचरेत्। त्रिमासपर्यन्ते यदा सपिण्डीकरणं त्रिभिः सह क्रियते, तदा यथाकालं प्रेतः बन्धनात् विमुच्यते। विमुक्तः अपि तु कुशसमूहसंस्पर्शात् शेषभागे भागं प्राप्नोति; चतुर्थात् आरभ्य त्रयः शेषभागं भुञ्जते, अन्ये तु पिण्डं प्राप्नुवन्ति। सप्तमः तेषां मध्ये पिण्डदायकः, सप्त सपिण्डाः पितरः विद्यन्ते। भीष्मः उवाच— कथं देवपितृभ्यः दानं देयम्? के च पितृलोके तद् प्रतिगृह्णन्ति? यदि द्विजः पृथिव्यां तद् भुङ्क्ते, अथवा वह्नौ दीयते, तर्हि किम्? प्रेताः शुभाशुभस्वभावयुक्ताः तदन्नं कथं भुञ्जते? पुलस्त्यः उवाच— पितरः वसुरूपिणः, पितामहाः रुद्राः, प्रपितामहाः आदित्याः इति श्रुतिर्निर्दिशति। नामगोत्राभ्यां पितृदेवताभ्यः दत्तं तेषां प्राप्यते। श्राद्धस्य तत्त्वं मन्त्रेण भक्त्या च ज्ञायते; तत्र अग्निष्वात्तादयः अधिष्ठातृदेवताः सन्ति। तदा तेषां नामगोत्रस्थानानि प्रकाशन्ते; सम्यक् कृतं तद् मानवान् तर्पयति। यदि पितरौ गुरुर्वा दिव्यकर्मणा दिव्यभावं प्राप्तः, तस्य अन्नं अमृतत्वं गच्छति, दिव्येऽपि अवस्थायां तं अनुयाति। राक्षसत्वे तद् मांसं भवति, यक्षत्वे पानरूपम्, दानवे पानरूपम्, प्रेत्यभावे रक्तोदकरूपम्। पशुत्वे तद् तृणरूपम्, श्राद्धान्नं वायुरूपेण अपि अप्रत्यागतान् अनुयाति। मनुष्यत्वे तदन्नपानादिरूपेण भोगः भवति; स्त्रीणां तु सौन्दर्यकामशक्तिरूपम्, अन्येषां भोजनशक्तिरूपम्। तदेव दानशक्तिः, ऐश्वर्यं, रूपं, आरोग्यं च; श्राद्धस्य पुष्पं तदेव, तस्य फलं ब्रह्मसंयोगः। दीर्घायुः, पुत्राः, धनं, विद्याः, स्वर्गः, मोक्षः, सुखं, राज्यं च तृप्तपितृगणैः दत्तानि भवन्ति, नृप। श्रूयते च, प्राचीनकाले कौशिकात्मजाः पञ्चजन्यसंबन्धेन मोक्षं प्राप्तवन्तः, ब्रह्मणि परमां गतिम् आपन्नाः। भीष्मः उवाच— कथं कौशिकवः परमं योगं प्राप्तवन्तः? पञ्चजन्मभिः कथं कर्मक्षयो जाता इति? पुलस्त्यः उवाच— कुरुक्षेत्रे कौशिकः नाम महर्षिः धर्मात्मा आसीत्। तस्य पुत्राणां नामानि कर्माणि च शृणु— स्वसृपः, क्रोधनः, हिंस्रः, पिशुनः, कविः, वाग्दुष्टः, पितृवर्तिन् इति; एते गर्गस्य शिष्याः अभवन्। पितरि मृते, तेषां महती दुर्भिक्षा, अतिवृष्टिः च समभवत्, सर्वं जनं संतापयन्ती। गर्गस्य आज्ञया ते तापसाः अरण्ये एकां दुहित्र्यां गाम् अपालयन्। तीव्रं क्षुधया पीडिताः, ऊचुः— "एतां गाम् खादामः।" तद् पापकर्म विचारयन्तः, कनिष्ठः भ्राता अवदत्— "यदि हन्तव्या, श्राद्धार्थं हन्यताम्।" "श्राद्धे समर्पिता सा, पापं नश्यति।" इति अनुज्ञातः पितृवर्तिन् तद् अकुरुत। एकचित्तः सः श्राद्धं सम्यक् कृत्वा, तां गाम् अश्नात्; दिव्यभागाय द्वौ भ्रातरौ, पितृभागाय त्रयः क्रमशः नियुक्ताः। एकं अतिथिं कृत्वा, श्राद्धकर्ता स्वयम् मन्त्रैः श्राद्धं चकार, भक्त्या पितॄन् स्मरन्। ततः निर्भयाः ते गुरवे न्यवेदयन्— "गौः व्याघ्रेण हता, एषा वत्सः स्वीक्रिय्यताम्।" एवं तां गाम् सप्त तापसाः वेदबलम् आश्रित्य तं घोरकर्म न निर्भयाः अकुर्वन्। कालान्तरे ते मरणं प्राप्ताः, दशसु नगरेषु व्याधरूपेण जाताः, पूर्वजन्मस्मृतिसम्पन्नाः, पितृभक्ताः च। तत्र वैराग्यं ज्ञात्वा, धर्मेण प्राणान् त्यक्तवन्तः, दृष्टिपथात् पराङ्मुखाः, पुण्यतीर्थेषु उपोष्य। ततः कालञ्जरपर्वते मृगत्वेन जाताः, ज्ञानयोगं प्राप्ताः, तत्रैव देहम् उत्सृज्य। पतनमरणेन वैराग्ययुक्ताः, मानसपुरी सप्त योगिनः जाताः। तेषां नामानि— सुमनाः, कुसुमवसु, चित्तदर्शिन्, सुदर्शिन्, ज्ञातः, ज्ञानस्य, पारगः इति; ज्येष्ठे भक्ताः, योगेन विशुद्धाः, तेषु त्रयः चञ्चलमनसः योगात् पतिताः। अनूहं तेजस्विनं, स्त्रीसमूहैः सहितं, विविधैः भोगैः रममाणं, बलीयसम्, वीरोत्तमं दृष्ट्वा— जलचराणां मध्ये पाञ्चालवंशसम्भूतं, महाबलसम्पन्नं, नानायानसमायुक्तं, राज्यकामं च— एकं ब्राह्मणं पितृमार्गानुगं, श्राद्धकर्मनिष्ठं, पितृभक्तं च दृष्ट्वा, द्वौ अन्यौ मन्त्रिणौ, बलीयानसम्पन्नौ, नानायानसम्पन्नौ अपि दृष्टवन्तः।