शृणु, मुनिश्रेष्ठ, पुण्यकथामिमां यथावर्णितां शास्त्रे। एकदा शतायुधेन विप्रः काञ्चन्यां वने हतः पापेन ब्रह्महत्या-नाम्ना दुष्कृतात् त्रिस्पृशायाः सम्पूर्णेन नियमेन विमुक्तिमवाप्तवान्। तथा नामुचिसम्भूतं हननं शक्रस्य निर्देशेन त्रिस्पृशायाः पूर्णपालनात् विनष्टमभवत्। त्रिस्पृशा-नियमस्य सम्पूर्णपालनात् ब्रह्महत्यादीनि सर्वाणि पापानि क्षीयन्ते; अन्येषां पापानां किं पुनरुक्तेन? यदि त्रिस्पृशा न पाल्यते, तर्हि प्रयागे, काश्यां, गोमतीतीरे कृष्णस्य सन्निधौ अपि मोक्षः न लभ्यते। परं तु प्रयागे मरणेन, गोमतीतीरे कृष्णस्य सन्निधौ, अथवा गोमतीस्नानेनैव च नित्यमुक्तिः सम्पद्यते। स्वगृहे अपि विषयेष्वासक्तस्य, कामभोगरतस्य, त्रिस्पृशायाः सम्पूर्णपालनात् मोक्षः सुलभः। अपि च, विषयान्निवृत्तस्य साङ्ख्येन मोक्षः दुर्लभः; अतः त्रिस्पृशां मोक्षदां कुरु। एवं श्रुत्वा नारदः महादेवं पप्रच्छ—"भगवन्, का सा महान् व्रतानां त्रिस्पृशा या त्वया द्विजानां मोक्षदायिनी वर्णिता?" तदा महादेवः उवाच—"ब्राह्मण, पुरा मम करुणया माधवः पूर्वसारस्वत्याः तीरे जाह्नवीं प्रति त्रिस्पृशाख्यं पुण्यस्नानं कथितवान्।" तत्र जाह्नवी प्रोवाच—"कलेर्गतेऽस्मिन्युगे, हृषीकेश, ये मम जलेषु स्नानं कुर्वन्ति, तेषां ब्रह्महत्यादिपापानि बहूनि मयि लग्नानि। शतशः दोषैः पापैश्च मम शरीरे कल्मषं जातम्; गरुडध्वज, कथं मम पापं नश्येत्?" पूर्वमाधवः तामाह—"मा शुचः, मा शङ्किष्यसि, वदामि ते। श्यामवटं मम निवासः, पूर्वदेवी ममाग्रतः तिष्ठति। तत्र ब्रह्मदुहिता प्रवहति, सुरपत्नी अपि पुरतः दृश्यते; तत्र प्रतिदिनं स्नानं कुरु, शुद्धा भविष्यसि। यत्र पूर्वा ब्रह्मदुहिता तिष्ठति, तत्राहं सदा निःसंशयं वसामि; सह देवैः सह, कोटिशः तीर्थैः युक्तः। स एव देशः मम प्रियतमः, निर्मलः, कोटिकोटि पातकनाशकः; तुभ्यं प्रीत्या दत्तः, यतः त्वं मम जीवितादपि प्रिया।" "हे जाह्नवि, पूर्वसारस्वत्याः जलेषु ममाज्ञया सहस्रकोटि तीर्थानि सदा सन्ति। ब्रह्महत्या, सुरापानं, गोवधः, चाण्डालवधः, ब्राह्मणधनचौर्यं, मातापितृनिन्दा—एतेषां पापानां, धर्मत्यागस्य, गुरुद्रोहस्य, निषिद्धभक्षणस्य, सर्वपापानां च—पूर्वा ब्रह्मदुहिता मम पुरतः एकस्नानेन एव पापानि नाशयति। स्नानं कुरु, नद्युत्तमा, पापमुक्ता भविष्यसि।" जाह्नवी पुनरुवाच—"देवेश, नाहं सदा अत्र आगन्तुं समर्था; वद माधव, कथं अत्र पापक्षयः स्यात्?" पूर्वमाधवः उवाच—"यदि त्वं सदा अत्र आगन्तुं न शक्नोषि, तर्हि अन्यं मार्गं वदामि, यतो मम पादाभ्यां त्वं उत्पन्ना।" "यत् सर्वसारस्वतीं तितीर्षति, यत् शतकोटि तीर्थात्, शतकोटियज्ञात्, व्रतदानादपि श्रेष्ठं; यत् जपहोमादपि श्रेष्ठं, धर्मार्थकाममोक्षफलप्रदं, साङ्ख्ययोगात् अधिकं—सा शुभा त्रिस्पृशा कर्तव्या।" "यदा कस्यचित् मासे शुक्लपक्षः आगच्छति, तदा उत्तमसरित्सु त्रिस्पृशा कर्तव्या; एवं कृत्वा पापात् विमुच्यते।" तदा जाह्नवी पप्रच्छ—"भगवन् माधव, का सा त्रिस्पृशा? तव वचनेनैव तस्या महिमा श्रुतः।" तदा उवाच—"यदा दशमी चैकादशी च एकत्र भवतः, स एकः दिवसः त्रिस्पृशा इति कथ्यते; अथवा अन्यथा वद, प्रभो।" कृष्णः उवाच—"या सा त्रिस्पृशा दैत्यस्वभावा त्वया उक्ता, सा सावधानतया त्याज्या, यथा पतितः पतिः त्यज्यते। सा दैत्येषु आयुःबलविनाशिनी इति कथ्यते; सा रजस्वलायाः स्त्रियाः यथा परित्यज्यते, तथा त्याज्या।" "यः स्वजातिं त्यक्त्वा अधमजातिभिः सह वर्तते, स विशेषेण त्याज्यः, विशेषतः दशम्युक्ते मम दिवसे। यथा रजस्वलां स्पृशन् जनः मलिनः ज्ञानहीनश्च भवति, तथा दशम्युक्ता मम तिथि अपि पापिनी।" "त्रिस्पृशा-नियमस्य पालनात् दशसहस्रवधकर्माणि नश्यन्ति; रात्रौ एकादशी, द्वादशी, त्रयोदशी च शेषेन्ते। सा त्रिस्पृशा दशम्युक्ता एव विज्ञेया, न अन्यथा; अपराधं कृत्वा प्रायश्चित्तेन मुच्यते।" "दशम्याः दोषं न अहं क्षमामि, हे सरित्प्रिये; तद् सेवनं हाला-हलविषसेवनसमं। यदि कश्चित् एकादशीव्रतं दशम्युक्तं कृत्वा 'मम दिनं दशम्युक्तं भवेत्' इति चिन्तयति, तर्हि न कर्तव्यम्।" "कोटिजन्मार्जितं पुण्यं नश्यति; स्वकुलं पतति, स्वर्गात् रौरवादिषु नरकेषु पतति।" "स्वशरीरं शुद्धीकृत्य मम दिनं उपवासनं कर्तव्यम्; वृद्धौ, यदि संशयः जायते, तर्हि श्रवणाद्युक्ते एव कर्तव्यम्।" "एकादश्यां उपोषणेन जन्मपुण्यं हीयते, विशेषतः वृद्धौ, संशये च। ममाज्ञया द्वादशी, या मम प्रिया, सा एव कर्तव्या।" ततो जाह्नवी उवाच—"जगन्नाथ, तव वचनेन त्रिस्पृशां करिष्यामि; तवाज्ञया सर्वपापेभ्यः विमुक्ता भविष्यामि।" श्रीकृष्णः तामाह—"स्वस्थानं प्रतिगच्छ, शुभं ते स्यात्; न किञ्चित् पापं त्वां स्पृशिष्यति, नित्यं निर्भया भव, नद्युत्तमे।" एवं श्रीकृष्णेन त्रिस्पृशायाः महिमा, स्नानस्य पुण्यफलम्, तिथीनां यथायोग्यं पालनं, तथा पापक्षयः, मोक्षप्राप्तिश्च, जाह्नव्याः संवादे सुस्पष्टं प्रतिपादितः।