पुलहस्य ज्येष्ठभ्रातुः वंशजाः वैश्याः तत्र पूज्यन्ते, येषां मध्ये श्राद्धकर्मणि सर्वे पितरः सह दृष्ट्वा अनुभवन्ति। तत्र मातरः भ्रातरः पितरः भगिन्यः मित्राणि बान्धवाः च—ये जन्मशः सहस्रशः दृष्टाः अनुभूताश्च—सर्वे दृश्यन्ते। तेषु मनसा जातायाः कन्यायाः विरजा नाम प्रसिद्धा, या नहुषस्य पत्नी बभूव, ययातेश्च माता आसीत्। सा अनन्तरं अष्टका जात्वा ब्रह्मलोकं गता; एतेषां त्रयाणां वर्गाणां वर्णनं कृतं, चतुर्थं वक्ष्यामि। ब्रह्मलोकात् परतः स्थितानि सुमनसाख्यानि लोकानि, तत्र नित्याः सोमपाः पितरः वसन्ति। सर्वे धर्मरूपधारिणः, ब्रह्मातीतत्वेन स्मृताः; प्रलयान्ते जाताः योगिनः ब्रह्मत्वं प्राप्नुवन्ति। सृष्ट्यादिकर्म कृत्वा, सर्वे मनसः उत्पाद्याः अभवन्; तेषां मध्ये नर्मदा नाम कन्या, या जलवाहिनी नदी अभवत्। सा प्राणिनः शुद्धयन्ती पश्चिमदिशं समुद्रं प्रति प्रवहति। तेषां वंशात् सर्वत्र मानवाः सन्ततौ उत्पाद्यन्ते। एवं ज्ञात्वा जनाः सदा धर्मेण श्राद्धं कुर्वन्ति; तेषां कृपया योगस्य वंशः सदा जातः। पितृसृष्टौ आदौ श्राद्धकर्म एवम् स्थापिता; सर्वेभ्यः रजतः पात्रं वा रजताभूषितं वा नियोज्यते। स्वधया होत्रे दत्त्वा सदा पितरः तृप्यन्ति; परन्तु विद्वान् अग्नीध्र-सोमपयोः पुनः पूर्तिकर्म कुर्यात्। यदि अग्निः नास्ति, ब्राह्मणः हस्ते, जले, अजकर्णमूले, गोकर्णमूले, गोष्ठे, अश्वत्थवृक्षे वा होमं दद्यात्। पितॄणां शुद्धस्थानं विशेषतः दक्षिणदिशि प्रशस्यते; पश्चिमदिशं प्रेक्ष्य जलं दातव्यं, तिलाः च प्रयोज्याः। कण्टकी, मांसं, शालि, काकमाचि, यवाः, यवणी, गोधूमः, इक्षुः, श्वेतपुष्पाणि, फलानि—एते पितृभ्यः सदा प्रियाः प्रशंस्याश्च। कुशा, माषाः, षष्टिकशालिः, गोदुग्धं, मधु, सर्पिः—एतानि अपि पितृभ्यः सदा प्रियाणि। अधुना श्राद्धे वर्जनीयमन्नं वक्ष्यामि: मसूरः, भङ्गा, निष्पावः, राजमाषः, कुलुत्थः; पद्मं, बिल्वः, अर्कः, धत्तूरः, पारिभद्रः, अटरुषकः—एतानि पितृकर्मणि न दातव्यानि, न च अजदुग्धं। कोद्रवः, उदारः, वराटकः, कपित्थः, मधूकः, अतसी—एतानि अपि श्रेयस्कामेन पितृभ्यः न दातव्यानि। यः भक्त्या पितॄन् तर्पयति, ते तं प्रत्युत्तमं तर्पयन्ति; पितरः तस्य अन्नं, आरोग्यं, सन्ततिं च ददाति। पितृयज्ञः देवयज्ञात् श्रेष्ठः स्मृतः; पितृपूर्तिः देवपूर्तेः पूर्वं स्मृता। पितरः शीघ्रं तुष्यन्ति, क्रोधरहिताः, असङ्गिनः, मित्रदृढाः, शान्तचित्ताः, शौचपरायणाः, सदा प्रियवादिनः। भक्तजनानाम् अनुरागयुक्ताः, सुखदायकाः, उत्सवदेवतासमा इव; श्राद्धदातॄणां मध्ये रविः श्राद्धदेवतारूपेण पूज्यते। एवं पितृवंशस्य आख्यानं सर्वं उक्तम्; पुण्यम्, शुद्धम्, आरोग्यदायकम्, नित्यं पठनीयम्। भीष्मः उवाच—एतद् श्रुत्वा मम भक्तिः अधिकं वर्धिता; श्राद्धस्य कालं विधिं च, श्राद्धं च विस्तरेण वद। के द्विजातयः श्राद्धे भोज्याः, के व वर्जनीयाः? कस्यां वेळायां श्राद्धं आरभेत? श्राद्धदत्तं अन्नं कथं पितॄन् गच्छति, हे ब्रह्मविदां श्रेष्ठ? केन विधिना कर्तव्यम्, कथं च पितरः तुष्यन्ति? पुलस्त्यः उवाच—नित्यं अन्नेन जलेन वा, दुग्धमूलफलैः वा श्राद्धं कर्तव्यम्, येन पितरः तुष्यन्ति। श्राद्धं त्रिविधं स्मृतम्—नित्यं, नैमित्तिकं, काम्यं; अधुना नित्यश्राद्धं वक्ष्यामि, यत्र आर्घ्याह्वानौ न भवतः। यद् पर्व न देवसंयुक्तं, तद् अदैवतं इति ज्ञेयम्; त्रिविधं पर्व स्मृतम्—तत् शृणु राजन्। ये पर्वकर्मणि नियोज्याः—पञ्चाग्निपरिचरकः, स्नातकः, त्रिसौपर्णपाठकः, षडङ्गवेदविद्; श्रोत्रियः, श्रोत्रियपुत्रः, मन्त्रकुशलः, सर्वज्ञः, वेदपारगः, मन्त्रदर्शी, विद्यान्वयसम्भूतः; त्रिनाचिकेत, त्रिमधुयाजिन्, अन्यशास्त्रनिष्ठः, पुराणविद्, ब्रह्मविद्, स्वाध्यायपरः, जपपरायणः; ब्रह्मभक्तः, पितृभक्तः, सूर्योपासकः, वैष्णवः, योगनिष्ठः, जितेन्द्रियः, सदाचारवान्—एते यत्नेन पूजनीयाः। वर्जनीयाः पापात्यागी, तस्य पुत्रः, क्लिबः, निन्दकः, विकृतरोगी—एतान् श्राद्धे धर्मज्ञैः वर्जनीयाः। पूर्वदिने वा, परदिने वा, विनीतान् आमन्त्रयेत्। आमन्त्रिते पितरः तेषां ब्राह्मणानां समीपं आगच्छन्ति; ये वायुरूपा अभवन्, ते अपि आगच्छन्ति, उपविष्टान् सेवन्ते। दक्षिणजानुं स्पृश्य, वामहस्तेन आमन्त्रणं कुर्यात्; क्रोधरहितैः, शौचपरैः, स्नातकैः, ब्रह्मवादिभिः सह। एवं त्वया मया च श्राद्धकर्मणि कर्तव्यम्; पितृयज्ञं तर्पणाख्यं सम्यगग्निना कृत्वा। पिण्डदानं, वाहार्यकश्राद्धं च कृष्णपक्षे गोमयलिप्ते स्थले, दक्षिणतीर्थे कर्तव्यम्। भक्त्या गोष्ठे वा तीर्थे वा श्राद्धं आरभेत; अग्निना पितृचर्म् दद्यात्, वा लाजपुष्पैः। एवं श्राद्धकर्मणि पितृपूजनस्य विधिः, पात्राणां योग्यता, द्रव्यविचारः, कालः, विधिः च विस्तारतः श्रूयते।