देवः धर्मात्मने उवाच – “यदा व्यासस्य पुत्रः शुकः जातः भविष्यति, तदा त्वं योगेश्वरस्य तस्य पत्नीत्वं प्राप्स्यसि। तव कन्या कृत्ती नाम योगिनी भविष्यति, सा तदा पाञ्चालाधिपाय सात्वताय प्रदीयते। ब्रह्मदत्तस्य माता योगान्तप्राप्ता स्मर्यते; कृष्णः, गौरा, शम्भुश्च तस्याः पुत्राः सन्ति। स्वर्गीयेषु विमानेषु शुद्धाः सर्वे कामान् पूरयन्ति; तस्मात् श्रद्धायुक्तैः विधिवद् श्राद्धं कुर्वद्भिः ब्राह्मणैः किं न स्यात्? तेषु कन्या गौरा नाम दिवि दीप्तिमती दृश्यते; सुकन्या साध्यपत्नी सती तेषां कीर्तिं वर्धयति। मारिचिगर्भाः सूर्यमण्डले वसन्ति; तत्र पितरः अङ्गिरसः पुत्राः हव्यानि भुञ्जते। श्रेष्ठाः क्षत्रियाः तत्र तीर्थेषु श्राद्धं ददति; राज्ञां पितरः तेषां स्वर्गसुखफलानि ददाति। तेषु यशोदा नाम मनसः कन्या प्रसिद्धा; सा अंशुमतो पत्नी, पञ्चजनस्य स्नुषा च। सा दिलीपस्य माता, भागीरथस्य पितामही च; कामदुघा नाम लोकाः इच्छितसुखफलानि ददाति। यत्र सुस्वधा नाम पितरः वसन्ति, तत्र तेषां पुत्राः सन्ति; लोकेषु अज्यापा नाम कर्दमस्य पुत्राः प्रसिद्धाः। पुलहस्य ज्येष्ठभ्रातुः वैश्याः तान् पूजयन्ति; तत्र श्राद्धं कुर्वन्तः सर्वे मृतान् समं पश्यन्ति। मातरः, भ्रातरः, पितरः, भगिन्यः, मित्राणि, सम्बन्धिनः, जात्या सह सहस्रशः अनुभूताः दृश्यन्ते। तेषु विरजा नाम मनसः कन्या कीर्तिता; सा नहुषस्य पत्नी, ययातेश्च माता। पश्चात् सा अष्टका अभवत्, ब्रह्मलोकं गता च; एते त्रयः वर्गाः वर्णिताः, चतुर्थं वक्ष्यामि। सुमनसः नाम लोकाः ब्रह्मलोकात् उपरि स्थिताः; तत्र शाश्वतः पितरः सोमपाः निवसन्ति। सर्वे धर्मरूपधारिणः ब्रह्मात् परे स्मृताः; प्रलयान्ते जाताः योगिनः ब्रह्मत्वं प्राप्नुवन्ति। सृष्ट्यादिकर्म कृत्वा, सर्वे मनसः जाताः सन्ति; तेषु नर्मदा नाम कन्या जलवाहिनी नदी सन्ति। सा प्राणिनः शुद्धयति, पश्चिमं समुद्रं प्रति प्रवहति; तेषां वंशे सर्वत्र मानवाः उत्पद्यन्ते। एतद् ज्ञात्वा जनाः सदा धर्मेन श्राद्धं कुर्वन्ति; तेषां कृपया योगवंशः सदा उत्पद्यते। पितृसृष्टौ आद्ये श्राद्धं एवं स्थापितम्; सर्वेभ्यः रजतपात्रं वा रजतलेपनं विहितम्। स्वधा होत्रे दत्त्वा पितरः सदा तुष्ट्यन्ति; किंतु बुद्धिमान् अग्नीध्रसोमपयोः पूर्तिकर्म कुर्यात्। यदि अग्निः नास्ति, ब्राह्मणः हस्ते वा, जलमध्ये वा, अजकर्णमूले वा, गोकर्णमूले वा, गोशाले वा, शिववृक्षसमीपे वा अर्पयेत्। पितृणां शुद्धस्थानं दक्षिणदिशि विशेषतः प्रशस्तम्; पश्चिमाभिमुखं जलं दातव्यं, तिलः च उपयोग्यः। खदिरबीजः, मांसम्, शालिः, कणकः, यवनिका, गोधूमः, इक्षुः, श्वेतपुष्पाणि, फलानि— एतानि पितृभ्यः सदा प्रियाणि प्रशस्तानि; कुशः, मासः, षष्टिकः, गोदुग्धम्, मधु, घृतं च। इदानीं तानि खाद्यानि यानि श्राद्धे वर्जनीयानि वक्ष्यामि: मसूरः, भङ्गः, निष्पावः, राजमासः, कुलुत्थः च। पद्मम्, बिल्वः, अर्कः, धत्तूरः, पारिभद्रः, अटरुषकः—एतानि पितृकर्मणि न दातव्याः, न च अजदुग्धम्। कोद्रवः, उदारः, वराटकः, कपित्थः, मधुकः, अतसी—एतानि अपि पितृभ्यः न दातव्यानि, यः श्रेयः इच्छति। यः भक्त्या पितृभ्यः तुष्यति, ते अपि तं तुष्यन्ति; पितरः तस्य भोजनं, आरोग्यं, सन्ततिं च ददाति। पितृकर्म देवकर्मात् श्रेष्ठं स्मृतम्; पितृपूर्ति देवपूर्तेः पूर्वं स्मृतम्। पितरः शीघ्रं तुष्यन्ति, क्रोधरहिताः, अनासक्ताः, मित्रे स्थिताः, शान्तचित्ताः, शुद्धिप्रियाः, सदा मधुरवदनाः। भक्तेषु पितरः सुखदाः उत्सवदेवतुल्याः; हविर्दातृणां मध्ये सूर्यः श्राद्धदेवतारूपेण गण्यते। एतत् सर्वं पितृवंशवर्णनं उक्तम्; पुण्यम्, शुद्धम्, आरोग्यकरं, सदा पुरुषैः पाठनीयम्। भीष्मः उवाच – एतत् श्रुत्वा मम भक्तिरेव वर्धिता; श्राद्धस्य कालं, विधिं, श्राद्धं च विस्तरेण कथय। श्राद्धे के द्विजातयः भोज्याः, के वर्जनीयाः? पितृश्राद्धं कदा आरम्भनीयम्? श्राद्धदत्तं भोजनं कथं पितृभ्यः गच्छति, ब्रह्मविदां श्रेष्ठ? केन विधिना कर्तव्यम्, तेन पितरः कथं तुष्यन्ति? पुलस्त्यः उवाच – प्रतिदिनं श्राद्धं अन्नेन जलेन वा, दुग्धेन, मूलैः, फलैः वा कर्तव्यम्, पितरः तृप्तिः लभन्ते। श्राद्धं त्रिविधं स्मृतम् – नित्यं, नैमित्तिकं, काम्यं च; इदानीं नित्यं श्राद्धं वक्ष्यामि, यत्र अर्घ्यं नास्ति, न च आह्वानम्। देवैः असंबद्धं पर्वं ‘अदैवतम्’ इति ज्ञेयम्; पर्वः सुस्मृतः, त्रिविधं पर्वं उपदिष्टम् – तानि शृणु राजन्। पर्वकर्मणि नियुक्तव्याः – शृणु नराधिप – पञ्चाग्निप्रणायः, स्नातकः, त्रिसौपर्णपाठकः, षडङ्गवेदविद् च।