ब्रह्मर्षे, श्रुत्वा तव प्रश्नं मोक्षस्य विषयम्, महादेवः सान्त्वनपूर्वकं कथयति—यदि त्रिस्पृशा नाचर्यते तर्हि मोक्षः न सम्भवति; देवाधिदेवेन ह्युक्तं—वैष्णवी तिथिः मोक्षार्थमेव। सांख्यज्ञानं द्विजातीनां कलौ विशेषतः दुर्लभं, न हि इन्द्रियनिग्रहः, न च चित्तस्थैर्यम् अस्ति। ये विषयविरक्ताः, ध्यानशून्याः, समाधिहीनाः, कामभोगेषु रताः, तेषां त्रिस्पृशा मोक्षदायिनी भवति। एषा हि कथा मम पूर्वं क्षीरसिन्धौ चतुर्मुखेन श्रुता, यदा चक्रधरः मत्स्यरूपधारी शरणागतान् सम्बोध्य उक्तवान्। अपि च, ये विषयेषु प्रवृत्ताः सन्ति, त्रिस्पृशां कुर्वन्ति, तानपि सांख्यज्ञानाभावेऽपि अहं मोक्षं ददामि। कामभोगेषु रताः अपि त्रिस्पृशया विमुच्यन्ते—एवं मुनिसभाभिरपि पूर्वं आचरितम्, महर्षे। यदि त्रिस्पृशा कार्तिकशुक्लपक्षे सोमेन वा सोमसुतैः सह जायते, तर्हि कोटिकोटिपापानि नश्यन्ति। व्रतधारणेन, यः पापेषु अपि प्रवृत्तः, तस्य ब्रह्महत्याफलमपि शिरोमुण्डं महेश्वरकरात् भूमौ पतति। कलिदोषराशिभिः विमुक्ता देवी माधवाज्ञया त्रिस्पृशायाः सम्पूर्णाचरणेन त्रय्याणि पन्थानः याति। बाहीवीर्यस्य पूर्वजन्मकृतानि अष्टौ हत्यापापानि, भृगुणा उपदिष्टया त्रिस्पृशया नष्टानि। ब्राह्मणहन्ता अपि शतायुधेन वने हतः, त्रिस्पृशापूर्णाचरणेन ब्रह्महत्या-पापात् विमुक्तः अभवत्। शक्रस्याज्ञया नमुचिसम्बन्धिन्या हत्यया जातं पापं अपि त्रिस्पृशया नाशितम्, महर्षे। एवं ब्रह्महत्यादिपापानि त्रिस्पृशायाः सम्पूर्णाचरणेन क्षीयन्ते, किमुतान्यपापानि? न प्रयागे, न काश्यां, न गोमतीकृष्णसंनिधौ अपि, त्रिस्पृशायाः अनाचरणे मोक्षः सम्भवति। प्रयागे वा गोमतीकृष्णसंनिधौ मरणेन, वा केवलं स्नानेन, नित्यमुक्तिः लभ्यते। स्वगृहे अपि विषयेषु प्रवृत्तः, कामभोगरतः, त्रिस्पृशायाः सम्पूर्णाचरणेन मोक्षं प्राप्नोति। विषयविमुखस्य अपि सांख्येन मोक्षः दुर्लभः; अतः ब्राह्मणश्रेष्ठ, त्रिस्पृशां कुरु, या मोक्षदायिनी। नारद उवाच—भगवन्, त्रिस्पृशा नाम किमेतत् व्रतम्, यया द्विजातीनां मोक्षः प्रदीयते? महादेव उवाच—हे ब्राह्मन्, पूर्वं ते कृपया माधवेन जान्हव्यै पूर्वसरस्वत्याः पूर्वतीरे त्रिस्पृशास्नानस्य माहात्म्यं निगदितम्। जान्हवी उवाच—कलौ, माधव, अनन्तपापसंघाताः, ब्रह्महत्याद्यपि, मम जलाश्रितानां जनानां देहे संस्थिताः। तेषां दोषपापैः मम शरीरं मलिनीकृतम्; गरुडध्वज, कथं मे पापं नश्येत्? पूर्वमाधव उवाच—मा शुचः, मा शङ्कय, पुत्रि। मम वासः श्यामोवटे, पूर्वा देवी मम पुरतः तिष्ठति। यत्र ब्रह्मपुत्री प्रवहति, तत्र देवराज्ञी अपि दृश्यते; तत्र नित्यं स्नानं कुरु, शुद्धा भविष्यसि। यत्र पूर्वा ब्रह्मकन्या, तत्र अहम् अपि नित्यं तिष्ठामि; देवैः सह, कोटिकोटितीर्थयुक्तः। स एव देशः मम प्रियः, शुद्धः, महापातकनाशनः; तुभ्यं प्रीत्या दत्तः, त्वं हि मम प्राणादपि प्रिया। जान्हवि, पूर्वसरस्वत्याः जलेषु मम आज्ञया सहस्रकोटितीर्थानि नित्यं सन्ति। ब्रह्महत्या, सुरापानं, गोग्नता, चाण्डालवधः, ब्राह्मणधनचौर्यं, मातापित्रोः अनादरः—एतेषां पापानां, धार्मिककर्मत्यागस्य, गुरुद्रोहस्य, निषिद्धभोजनस्य च, ब्रह्मपुत्र्याः पूर्वस्नानेन सर्वं क्षीयते। स्नानं कुरु, सर्वनद्युत्तमे, पापमुक्ता भविष्यसि। जान्हवी पुनः पृच्छति—देवेश, नित्यं अहं अत्र आगन्तुं न समर्था; माधव, कथं अत्र पापक्षयः स्यात्? पूर्वमाधव उवाच—यदि त्वं नित्यं न आगच्छसि, अन्यं मार्गं वक्ष्यामि, यतः त्वं मम पादोद्भवा। यत् सरस्वतीं तरति, यत् कोटितीर्थान्यतिक्रामति, यत् कोटियज्ञान्, व्रतानि, दानानि च अतिक्रामति, यत् जपहोमादिकं, धर्मार्थकाममोक्षफलदं, सांख्ययोगादपि श्रेष्ठं—सौम्ये, सा त्रिस्पृशा कार्य्या। यस्यां मासे शुक्लपक्षः आगच्छति, तत्र उत्तमसरित्सु त्रिस्पृशा कार्य्या; तेन पापात् विमुच्यते। जान्हवी पृच्छति—माधव, का त्रिस्पृशा? कृतार्थतया तस्याः माहात्म्यं श्रुत्वा वद। एकस्मिन्नेव दिने दशमी-एकादश्योः योगः स्यात्, सा त्रिस्पृशा इति कथ्यते; अथवा अन्यथा वद, प्रभो। कृष्णः उवाच—या दैत्यस्वरूपिणी त्रिस्पृशा, या त्वया निर्दिष्टा, सा सावधानता त्याज्या, पतितपतिसङ्गवत्। सा दैत्येषु आयुः-बलनाशिनी, रजस्वलां यथा, त्याज्या। स्वजातिं त्यक्त्वा, अपसद्भिः सह संगः, विशेषतः दशम्युक्ते मम दिने—त्याज्यः। यथा रजस्वलासङ्गिनः दूष्यन्ते, बुद्धिहीनाश्च भवन्ति, एवं मम दशम्युक्ता एकादशी अपि दूषिता। एवं, ब्रह्मर्षे, त्रिस्पृशायाः माहात्म्यं, तस्य विधानं, स्थानविशेषः, पापनाशित्वं च श्रुत्वा, तव मोक्षमार्गः सुलभः स्यात्।