सा काननं भ्रमन्ती दीप्तवर्णा स्त्री चिन्तयन्ती अभवत्—"कः मे पिता वा भ्राता वा? कः अत्र रक्षकः भविष्यति?" "कस्य पत्नी दत्ता अस्मि? कियन्ति वर्षाणि भूमौ व्यतीतानि?" इति सा मनसि विचिन्तयन्ती सोमपुत्रेण, यो स्त्रीभिः सह आगच्छत्, दृष्टा। ततः इला-सौन्दर्येन तस्य चित्तं आकृष्टम्। सा शुभवर्णा तं बुद्धं कामाभिभूतं कृत्स्नया शक्त्या प्राप्तुम् इच्छन्तम् अपश्यत्। सः विशिष्टवपुषा, मुण्डितशिरा, कमण्डलुं पुस्तकं च वहन्, वल्कलदण्डोपवीतकुण्डलधरः, शिष्यैः परिवृतः, याचकः, दण्डपुष्पकुशकमण्डलुं च वहन्, द्विजवेषधारी शीर्षबन्धोपवीतकुण्डलयुक्तः आसीत्। ततः सः यथायोग्यं समये इलां तत्र वृक्षान्तः शालायां एकान्ते कानने आह्वयत्। अथ सः क्षुब्धः किंचिद् उपालम्भेन इदम् उवाच—"अग्निसेवनां परित्यज्य मम गृहतः क्व गतासि?" "ते मनोरञ्जनकालः गच्छति, विशालकटि! आगच्छ, आगच्छ! किम् उद्विग्ना असि? कस्य कारणस्य?" "इदं सायंकालमनोरञ्जनस्य समयः; तैलं दत्त्वा पुष्पैः मम गृहम् अलङ्कुरु।" सा उवाच—"तपस्विन्, सर्वं विस्मृतं मया—स्वयं, त्वं पतिः, कुलं च। ब्रूहि, निर्दोष।" बुद्धः तां तन्वीं दीप्तवर्णां प्रत्युवाच—"त्वं इला, सुन्दरि; अहं बुद्धः, बहुप्रकारविद्यायुक्तः कामी च।" "उत्तमकुले जातः, मम पिता ब्राह्मणश्रेष्ठः।" इति वचनेन सा बुद्धस्य गृहं प्रविष्टा। तत् गृहम् रत्नस्तम्भैः पूर्णम्, अद्भुतम्, दिव्यशक्त्या निर्मितम्। इला तत्र निवसन्ती आत्मनं पूर्णमनीषा अभवत्। "अहो, किम् उत्तमाचारः! अहो, किम् महद् ऐश्वर्यं कुलं च! मम पतये च—अहो, किम् परमं सौन्दर्यम्!" तत्र सा बुद्धेन सह कानने दीर्घकालं रममाणा, सर्वसुखसम्पन्ने गृहे, इन्द्रस्य भवनं यथा, सुखम् अन्वभवत्। ततः मनुमात्मजाः, इक्ष्वाकुप्रधानाः, राजानं अन्वेष्टुम् सरावणसमीपं अगच्छन्। तत्र सर्वे समक्षं उत्तमां अश्वीं रत्नाभरणदीप्तिम् अद्वितीयां दृष्ट्वा विस्मिताः अभवन्—"एषा चन्द्रप्रभा, महानात्मनः अश्वः।" "कथं एषा उत्तमाश्वा अश्व्या रूपं प्राप्ता?" इति ते स्वं पुरोहितं, मित्रावरुणसुतं, पप्रच्छुः। "किम् एतद् अद्भुतम्?" योगविदां श्रेष्ठं वसिष्ठं पप्रच्छुः। वसिष्ठः ध्यानदृष्ट्या सर्वं अवदत्—"पूर्वं सरावणे शिवस्य प्रियया नियमः कृतः—यः पुरुषः अत्र प्रवेशयति, सः स्त्रीत्वं प्राप्नोति।" "एषा अश्वः अपि राज्ञा सह स्त्रीभूतः; इला पुनः पुरुषत्वं प्राप्नोति, यथा कुबेरः।" एवं प्रयत्नः कर्तव्यः, पिनाकिन् पूजनीयः; ततः ते महेश्वरं यत्र तिष्ठति तत्र अगच्छन्। पार्वतीं परमेश्वरं च विविधैः स्तुतिभिः स्तुत्वा, तौ उचतु—"अलम्, एषः निश्चितः कालः—किम् इदानीम्?" "यद् अश्वमेधफलम् इक्ष्वाकवे स्यात्, तत् उभयोः; तद् दत्त्वा, वीरः किंपुरुषः स्याद् न संशयः।" "एवं भवतु" इति उक्त्वा, वैवस्वतात्मजाः सर्वे निर्जग्मुः। ततः अश्वमेधं कृत्वा, इला किंपुरुषः अभवत्। एकमासं वीरः पुरुषः अभवत्; अन्यमासं पुनः स्त्रीभूतः; बुद्धस्य गृहे वसन्, इला गर्भवती अभवत्। एकं पुत्रं गुणसम्पन्नं सुषुवे; बुद्धः तं पूरुं उत्पाद्य, पुनः स्वर्गं जगाम। इलायाः नाम्ना तद् देशः इलावृतम् अभवत्; चन्द्रसूर्यवंशसम्भूतः राजा इला वंशं वर्धयामास। एवं पूरुरावः पूरु पुत्रः वंशवर्धकः अभवत्; तथा इक्ष्वाकुसूर्यवंशराजा अपि उच्यते। इला किंपुरुषः स्थितौ सुध्युम्नः अपि कथ्यते; सुध्युम्नस्य त्रयः पुत्राः अभवन्, सर्वे अजय्याः। उत्कलः, ततः गयः, तथा हरिताश्वः; उत्कलस्य देशः उत्कला, गयस्य नगरी गायापुरी। हरिताश्वस्य प्रदेशः दक्षिणे कुरुभिः सहितः प्रसिद्धः। पुत्रं पूरुरावसं नगरे स्थापयित्वा, तं संस्थापितवान्। सः इलावृतं दिव्यं देशं फलैः जीवन् उपभोगाय अगच्छत्; इक्ष्वाको ज्येष्ठः उत्तराधिकारी मध्यदेशम् प्राप्तवान्। नरिष्यन्तस्य पुत्रः शुकः महाबलः; नाभागः अम्बरीषः च धृष्टस्य त्रयः पुत्राः। धृष्टकेतुः स्वधर्मनिष्ठः, रणधृष्टः महाबलः; शर्यातेः पुत्रः आनर्तः, कन्या सुकन्या। आनर्तस्य पुत्रः रोचमानः, तेजस्वी; आनर्तस्य नाम देशः, कुशस्थली नगरी। रोचमानस्य पुत्रः रेवः, तस्मात् रैवतः; ककुद्मिः अन्यः, शतपुत्रेषु ज्येष्ठः। तस्य कन्या रेवती, रामपत्नी प्रसिद्धा; करूषात् भूमौ बहवः करूषाः प्रसिद्धाः। पृषध्रः गवां हत्यायाः कारणेन गुरोः शापात् शूद्रः अभवत्; इक्ष्वाकुपुत्राः विकुक्षिः, निमिः, दण्डकः अभवन्। एवं पद्मपुराणस्य अयं कथा विवृता, यथाक्रमं, यथार्थं च।