अथ पुनः अयोध्यां प्रत्यागत्य यथापूर्वं राज्यं कृतवान्। तस्मिन्नेव काले मनोः पुत्रः इलः स्वस्य रथं आरुह्य स्वकार्यसिद्धये समुत्पन्नः। स भूमिं सम्यक् विचरन्, द्वीपान् सर्वान् परिभ्रमन्, भूमिपान् विजित्य, स्वबलप्रभावेन शिवस्य पवित्रवने, महति शरवणे, कल्पवृक्षलतानां कीर्तितस्थले, अभ्यगच्छत्। तत्र देवेशः सोमः शशाङ्कचूडः रमते; प्राचीनकाले शरवणे उमया सह तत्र निबद्धः संधिः आसीत्—यः कश्चन पुरुषनामधारी तस्मिन्वने प्रविशति, स दशयोजनपरिधौ सर्वत्र स्त्रीभावं प्राप्नोति। तस्य संधेः अज्ञानात् राजा इलः शरवणवनं प्रविश्य, तत्क्षणमेव अश्ववत् स्त्रीरूपं प्राप्य, स्त्रीत्वं प्राप्तवान्। यद् यत् तेन पुरुषरूपेण कृतं, तत् सर्वं स्त्रीशरीरे विस्मृतम्; एवं सा स्त्री, इलात्याख्या, स्तनौ पूर्णौ उन्नतौ घनौ च प्राप्तवती। साभ्यां विस्तीर्णजघनस्थलौ, कमलदलविलोचनौ, तन्वी, पूर्णचन्द्रमुखी, क्रीडायुक्ता, श्यामलोचनाः। पूर्णदीर्घबाहुः, कुण्डलितकृष्णकेशा, सूक्ष्मरोमाः, सुन्दरमुखी, मृदुसंवादिनी। श्यामपाण्डुशुभ्रा वर्णा, तन्वी ताम्रनखाः, धनुर्धनुरिव भ्रूवः, हंसगमना। सा तस्मिन्वने भ्रमन्ती, दीप्तिमती स्त्री, चिन्तयामास—'कः मे पिता वा भ्राता? कः मम रक्षकः?' 'कस्याहं पत्नीत्वे दत्ता? कियन्ति वर्षाणि भूमौ स्थितानि?' एवं चिन्तयन्ती, सोमपुत्रेण, स्त्रीभिः सह आगतम्, दृष्टा। तस्याः रूपेण मोहितः, शोभायुक्ता इलायाः, बुद्धः कामग्रस्तः, ताम् प्राप्तुम् प्रयत्नं कृतवान्। स विशिष्टरूपः, मुण्डितशिराः, कमण्डलुधारी, पुस्तकधारी, यष्टिकच्छगुशृङ्गी, उपवीतधारी, कर्दमधारी। द्विजरूपेण, शिखी, उपवीतधारी, कुण्डलधारी, शिष्यैः परिवृतः, यष्टिपुष्पकुशकमण्डलुधारी। ततः उचिते काले, बुद्धः तां इलां तत्र वृक्षतले, गुह्यस्थले, मण्डपमध्यम् आह्वयन्। तत्र सः आकुलः, किंचित् तिरस्कारयुक्तः, उवाच—'अग्निसेवां त्यक्त्वा, मम गृहात् क्व गतासि?' 'ते मनोरञ्जनकालः गच्छति, विस्तीर्णजघना, आगच्छ, आगच्छ! किं ते चिन्ता, कस्य हेतोः?' 'अयं सायं मनोरञ्जनकालः; स्नेहं उपधाय, पुष्पैः मम गृहं अलङ्कुरु।' सा उवाच—'तपस्विन्, सर्वं विस्मृतम्—स्वयं, त्वं पतिरिति, स्वजनं च। ब्रूहि, निर्दोष।' बुद्धः तां तन्वीं दीप्तिमतीं उवाच—'त्वं इलासि, सुन्दरी; अहं बुद्धः, कामी, बहुविधविद्यायुक्तः।' 'कुलोत्पन्नः, पिता मे ब्राह्मणश्रेष्ठः।' तस्य वचनेन, सा बुद्धगृहं प्रविष्टा। रत्नस्तम्भैः युक्तं, अद्भुतं, दिव्यसिद्धिसंप्राप्तं, तत्र इलाः तस्मिन्गृहे निवसन्ती, आत्मनं पूर्णं मन्यते। 'आह, किम् उत्तमाचरणं! आह, किम् महद्वित्तं कुलं च! मम, पत्या च, आह, किम् परमं रूपं!' तत्र इलाः तेन सह, वनस्थले, सुखगृहे, इन्द्रगृहवत्, दीर्घकालं रमते। ततः, राजान्वेषणाय, मनोः पुत्राः, इक्ष्वाकुप्रमुखाः, शरवणवनसमीपं गताः। तत्र, सर्वे, पुरतः स्थितां, रत्नाभरणदीप्तिमान्, अतुलां अश्व्याख्यां मैत्रीमेकां दृष्टवन्तः। तां ज्ञात्वा, सर्वे विस्मिताः—'एषा चन्द्रप्रभा, महात्मनः अश्वः।' 'कथं एषः अश्वः उत्तमः अश्व्या रूपं प्राप्तः?' तद्वै, स्वपुरोहितं, मित्रावरुणसुतं, पप्रच्छुः। 'किम् एषा अद्भुतवृत्तान्तः?' योगविदां श्रेष्ठं पप्रच्छुः। वसिष्ठः, ध्यानचक्षुषा सर्वं ज्ञात्वा, सर्वं व्याख्यातवान्—'पूर्वं शरवणे शिवप्रियया संधिः कृतः—यः पुरुषः प्रविशति, स स्त्रीत्वं प्राप्तः।' 'एषा अश्व्या अपि राज्ञा सह स्त्रीभूतः; इलः पुनः कुवेरवत् पुरुषत्वं प्राप्नोति।' एवं प्रयत्नः कर्तव्यः, पिनाकिनं पूजनीयम्; ततः तैः पुरुषैः महेश्वरसमीपं गमनम्। तत्र पार्वतीं परमेश्वरं च विविधस्तोत्रैः स्तुत्वा, तौ उचतु—'अलम्, कालः प्राप्तः—किम् अधुना?' 'यद् फलम् अश्वमेधात् इक्ष्वाकवे, तत् आवयोः; तद् दत्त्वा, वीरः किंपुरुषः भविष्यति।' 'एवं भवतु,' इति सर्वे वैवस्वतपुत्राः निर्गताः; ततः अश्वमेधं कृत्वा, इलः किंपुरुषः अभवत्। एकमासं वीरः पुरुषः, अन्यमासं पुनः स्त्री; बुद्धगृहे स्थित्वा, इलाः गर्भिणी अभवत्। सा एकं पुत्रं गुणसम्पन्नं प्रसूतवती; बुद्धः तं पूरुं उत्पाद्य, पुनः स्वर्गं गतः। इलायाः नाम्ना, तद् देशः इलावृतः अभवत्; चन्द्रसूर्यवंशसम्भूतः राजा इलः वंशं वर्धितवान्। तथा पूरुरवः, पूरुपुत्रः, वंशवर्धकः अभवत्; एवं इक्ष्वाकुवंशराजः सूर्यवंशीयः कथ्यते।