नासिका-नालिकाभ्यां उत्पन्नौ तौ देवौ नासत्यौ इति प्रसिद्धौ, तयोः नासाग्रस्थाने जन्मात् एवं नाम्ना कथितौ। दीर्घकालं विहाय, देवी तद्विज्ञाय परमं तुष्टिं प्राप्तवती। ततः सावरर्णिः मनुः स्वपत्नी सह हर्षेण दिव्यरथेन स्वर्गं अगच्छत्। अद्यापि सावरर्णिः मनुः मेरुशिखरे तपस्यां आस्थितः। तस्य तपोबलात् शनि ग्रहाणां मध्ये समता प्राप्तवान्। यमुनातपती पुनः नद्यौ अभवताम्। विष्ठिः भीषणस्वभावः कालरूपे प्रतिष्ठितः। मनुः वैवस्वतः दश महाबलिनः पुत्रान् प्राप्तवान्। तेषां प्रथमः इला, यः पुत्रार्पणेन प्रतिष्ठितः। इक्ष्वाकुः, कुशनाभः, अरिष्टः, धृष्टः अपि तत्र। नरिष्यन्तः, करूषः, महाबलः शर्यातिः, पृषध्रः, नाभागः—एते सर्वे दिव्य-मानुषाः। मनुः धर्मात्मनं पुत्रं इलां अभिषिच्य, पुनः पुष्करवनं तपोवनं गत्वा तपस्यां आस्थितः। तदा तस्य कार्यसिद्धये वरदः ब्रह्मा प्रकटितः—"मनुवंशज, वरेच्छ," इति उक्तवान्। तदा सः पद्माक्षं पद्मजं देवेशं प्रार्थितवान्—"मम वंशस्थाः सर्वे भूम्यां नृपाः धर्मसंयुक्ताः सन्तु।" "ते तव कृपया सर्वे राजानः स्युः," इत्युक्त्वा देवेशः तत्रान्तर्दधीत्। मनुः पुनः अयोध्यां आगत्य पूर्ववत् राज्यं चकार। एकदा इलः मनोः पुत्रः रथं आरुह्य, कार्यसिद्धये पृथिवीं सम्यक् विचरन्, द्वीपान् सर्वान् भ्रमन्, भूमिपालान् विजित्य, शिवस्य पवित्रवनं शरवणं अगच्छत्। तत्र कल्पद्रुमलताभिः विख्यातं महत् शरवणं गत्वा, सोमः चन्द्रशेखरः तत्र रमते। पुरातने काले तत्र उमया सह सोमेन एकं नियमं कृतम्—"यः कश्चन पुंनामधेयं इदं वनं प्रविशति, सः दशयोजनपरिधौ स्त्रीभवति।" एतत् नियमं न ज्ञात्वा राजा इलः शरवणं प्रविश्य, सहसा स्त्रीरूपं प्राप्तवान्, तुर्येक्षणेव रूपं परिवर्तितः। यत् तत् पुरुषरूपेण कृतं, तत् सर्वं स्त्रीरूपे विस्मृतम्। अतः सा इला नाम्ना विख्याता, स्त्रीरूपा, पूर्णस्तनयुक्ता, उन्नतस्तनवती। विशालजघनोरू, पद्मपत्रविलोचना, तन्वी, पूर्णचन्द्रमुखी, क्रीडायुक्ता, श्यामलोचना। दीर्घबाहु, कुण्डलितकाचकेशा, सूक्ष्मरोमावृता, सुंदरमुखी, मृदुस्वरा। श्यामगौरवर्णा, तन्वी ताम्रनखाः, धनुर्बद्धभ्रू, हंसगामिनी। सा तस्मिन्नेव वने भ्रमन्ती, दीप्तिमती विचारयति—"कः मे पिता? कः भ्राता? कः रक्षिता?" "कस्य पत्नी दत्तास्मि? कियद्वर्षाणि पृथिव्यां यापितानि?" तस्याः चिन्तयन्त्या, सोमपुत्रः बुधः, स्त्रीसमूहसहितः, तां दृष्टवान्। इलाया रूपे मनः आकृष्टः, बुधः कामेन पीडितः, तां प्राप्तुं यत्नं अकरोत्। सः विशिष्टरूपधारी, मुण्डितशिराः, कमण्डलु-पुस्तकधारी, वामदण्ड-यज्ञोपवीती, शूर्पधारी। द्विजरूपेण, शिखायुक्तः, यज्ञोपवीती, कुण्डलधारी, शिष्यैः परिवृतः, दण्ड-पुष्प-कुश-जलधारी। तदा उचिते काले, बुधः तां इलां वृक्षच्छायायां कुटीमध्ये आह्वयत्। तत्र तां समागम्य, क्षोभयुक्तया किंचित् तिरस्कारयुक्तया वाचा, "अग्निसेवां त्यक्त्वा, मम गृहे कुतः गता?" इति अपृच्छत्। "क्रीडाकालः यातः, विशालजघने, आगच्छ, किमर्थं चिन्तिता?" "अत्र सायंकालः क्रीडायाः, तैलं उपदाय, पुष्पैः गृहं अलङ्कुरु।" सा प्राह—"तपस्विन्, सर्वं विस्मृतम्—स्वं, त्वं पतिं, कुलं। सर्वं कथय, निर्दोष।" बुधः तां तन्वीं दीप्तिमतीं प्राह—"त्वं इलाऽसि, सुन्दरी; अहं बुधः, कामुकः, बहुविधविद्यायुक्तः।" "सर्वश्रेष्ठकुले जातः, पिताऽपि ब्राह्मणश्रेष्ठः।" तस्य वाक्यैः, सा बुधस्य गृहं प्रविष्टा। रत्नस्तम्भैः युक्तं, अद्भुतं, दिव्यसिद्धिमया निर्मितं, तत्र इला तं गृहं समृद्धिमती मन्यते। "आह, कियद् उत्तमाचारः! आह, कियद् महद् ऐश्वर्यं, वंशः! मम, पतिं च—आह, परमं सौंदर्यं!" तत्र इला तेन सह वने दीर्घकालं रममाणा, सुखसंपूर्णे गृहे, इन्द्रगृहवत्। ततः, राजान्वेषणाय, मनोः पुत्राः भ्रातृगणाः, इक्ष्वाकुप्रमुखाः, शरवणसमीपं आगच्छन्। तत्र सर्वे, पुरतः स्थितां, रत्नाभरणदीप्तिम्, अद्वितीयां, अश्वीं दृष्टवन्तः। तां जानीत्वा, विस्मिताः—"एषा चन्द्रप्रभा, तस्य महात्मनः अश्वः।" "कथमेषा उत्तमाश्वा अश्व्याः रूपं प्राप्तवती?" तदा ते स्वपुरोहितं, मित्रावरुणपुत्रं, पप्रच्छुः। "किमेतत् विचित्रं?" योगविदां श्रेष्ठं वसिष्ठं पप्रच्छुः। वसिष्ठः सर्वं योगदृष्ट्या विलोक्य, सर्वं विस्तरेण व्याचष्ट।