तदा त्वष्ट्रः सूर्यस्य तेजः अपाकर्तुम् उद्युक्तः, भगवन् यदि तव कृपायाः पात्रः अस्मि, तव प्रसादं दर्शय। सूर्यं यन्त्रे स्थापयित्वा तव तेजः अपाकरोमि इति स प्रार्थयामास। ततः स भगवान् लोकानां मोदजनकं रूपं करिष्यामि इति तं सम्बोधितवान्। एवं उक्ते सूर्यः मोहितः तस्य वचने सम्मतिं दत्तवान्। स सूर्यः स्वं तेजः पृथक् कृत्वा विष्णोः चक्रं, रुद्रस्य त्रिशूलं, इन्द्रस्य वज्रं च निर्मितवान्। तदनन्तरं त्वष्ट्रः दैत्यदानवविनाशकं, सहस्रकिरणसम्पन्नं, अद्वितीयं रूपं निर्मितवान्; तस्य चरणौ महान् आसीत्, किन्तु तद् रूपं पुनः कश्चन अपश्यत्। अद्यापि तस्य सूर्यस्य चरणरूपं कश्चन न पश्यति; तस्मात् कदापि तस्य चरणं न कर्तव्यम्। यः तस्य चरणं करोति, स महापापी, निन्दितं स्थानम् आप्नोति, कुष्ठरोगी भवति, दुःखितः लोकैः प्रसिद्धः च भवति। तस्मात् धर्मकामार्थार्थी कश्चन, कुत्रापि, देवाधिदेवस्य चरणं प्रतिमासु वा देवगृहेषु वा न कर्तव्यम्। ततः स भगवत् सूर्यः, अमराधिपः, पृथिव्यां जगाम। कामेन अभिभूतः स सूर्यः तस्य मुखम् अभिलषितवान्। अश्वरूपं धारयित्वा, महातेजस्वी सञ्ज्ञा मनसा व्याकुला, भयेन अभिभूतः, सन्तप्तः अभवत्। तस्याः नासिकात् निष्क्रान्तं किमपि परं इति शङ्कायाम्, तस्याः बीजात् अश्विनौ जातौ इति कथ्यते। यतः नासिकात् जातौ, तौ द्वौ देवौ नासत्यौ इति अभिधीयन्ते, नासिकाग्रे स्थितौ। कालात् अनन्तरं, देवी तद् ज्ञात्वा परमं तुष्टिं प्राप्तवती। ततः स सूर्यः, पत्नीसमेतः, दिव्यरथेन स्वर्गं प्राप्नोत्। अद्यापि सावर्णि मनुः मेरुशिखरे तपः आचरति। तस्य तपोबलात् शनिः ग्रहेषु समः अभवत्; यमुनातपत्ये पुनः नद्यः अभवन्। विष्ठिः, घोरस्वरूपः, कालरूपे प्रतिष्ठितः अभवत्; मनुर्वैवस्वतः दश बलवन्तः पुत्रान् अलभत। तेषु इला प्रथमः, यः पुत्रार्पणेन प्रतिष्ठितः; इक्ष्वाकुः, कुशनाभः, अरिष्टः, धृष्टः च। नरिष्यन्तः, करूषः, बलवान् शर्यातिः, पृषध्रः, नाभागः—एते सर्वे दिव्यमानुषाः। मनुः धर्मात्मनं पुत्रं इलां अभिषिच्य, पुनः पुष्करवनं तपोवनं गत्वा तपः आचरितुम् उद्युक्तः। तस्मिन्नेव, तस्य मनोऽभिलषितार्थसिद्धये, वरदः ब्रह्मा प्रकटितः, 'मनुवंशज, वरं वृष्व, यद् इच्छसि, शुभं ते भवतु' इति उक्तवान्। तदा स मनुः पद्मलोचनं, पद्मजं भगवन्तं उवाच—'मम वंशे सर्वे भूमिपाः धर्मसंयुक्ताः सन्तु।' 'ते तव कृपया, भगवन्, सर्वे राजानः सन्तु' इति प्रार्थ्य, 'तथास्तु' इति ब्रह्मा तत्रान्तर्दधात्। ततः अयोध्यां पुनः आगत्य, पूर्ववत् राज्यं कृतवान्। कदाचित् इलः मनुना स्वपुत्रः, रथारूढः, पृथिवीमिदं सर्वं विचरन्, द्वीपान् सर्वान् गत्वा, भूमिपान् विजित्य, स्वकार्यसिद्धये निर्गतवान्। स शिवस्य पुण्यवनं, महाबलः, शरवणं, कल्पलतिकायुतं, गत्वा, तत्र सोमः, चन्द्रशेखरः, रमते। प्राचीनकाले तत्र उमया सह शरवणे नियमः कृतः। यः पुरुषनामधारी तद्वनं प्रविशति, स स्त्रीत्वं प्राप्नोति, दशयोजनपरिधौ। तस्य नियमस्य अज्ञानात् राजा इलः शरवणं प्रविश्य, क्षणेन स्त्रीत्वं प्राप्तवान्, अश्विका इव रूपं धारयित्वा। यत् किमपि तेन पुरुषरूपे कृतम्, तत् स्त्रीरूपे विस्मृतम्; सा स्त्रीत्वेन इला अभवत्, पूर्णस्तनयुक्ता, उच्चस्तना, घनस्तना। सा विशालजघनोरु, पद्मपत्रविलोकना, तन्वी, पूर्णचन्द्रमुखी, क्रीडती, कृष्णलोचना। दीर्घबाहु, कुञ्चितकृष्णकेशा, सूक्ष्मरोमावृताङ्गी, सुन्दरमुखी, मृदुस्वरया भाषमाणा। श्यामरूपा, गौरवर्णा, तन्वी, ताम्रनखाः, धनुषाकृतिभ्रू, हंसगामिनी। सा तस्मिन्वने विचरन्ती, तेजस्विनी, चिन्तयामास—'कः मे पिता वा भ्राता? कः मे रक्षकः?' 'कस्मै पत्नीत्वेन दत्ता? कियद्वर्षाणि भूमौ गतानि?' इति चिन्तयन्ती, सोमपुत्रेण, स्त्रीसमूहसमेतः, दृष्टा। तस्याः रूपे मनः आकृष्टं, उज्ज्वलवर्णा इला, बुद्धः कामेन पीडितः, तां प्राप्तुम् प्रयासं कृतवान्। स शोभायुक्तः, मुण्डितशिराः, कमण्डलु, पुस्तकधारी, वल्कलवस्त्रधारी, दण्डोपवीतशूलधारी। द्विजरूपेण, शिखी, यज्ञोपवीती, कुण्डलयुक्तः, शिष्यसमूहैः परिवृतः, दण्डपुष्पकुशजलधारी। ततः सम्यक् काले, स बुद्धः, इलां तत्र वृक्षतलमण्डपे, वनान्तरे, एकान्ते, आह्वयत्। आकस्मिकं, उत्कण्ठया, किंचित् तिरस्कारमिश्रेण, उवाच—'वेद्याग्निसेवनं त्यक्त्वा, मम गृहे कुतः गतासि?' 'अद्य क्रीडाकालः अतीतः, विशालजघने! आगच्छ, आगच्छ! किम् अतिव्यग्रासि? कस्य हेतोः?' 'अयं सन्ध्याक्रीडाकालः; तैलं उपदाय, पुष्पैः मम गृहं अलङ्कुरु।' सा उवाच—'तपस्विन्, सर्वं विस्मृतम्—स्वयं, त्वां पतिं, कुलं च। कथय, निर्दोष, कः अहम्?